آن جايز نيست ؛ بلكه شبرم نيز ؛ زيرا كه ضرر آن بيش تر از نفع آن است و ذكر امثال اين ادويه براى معرفت و اجتناب است نه براى استعمال و چون كسى استعمال نمايد ، اسهال قوى به افراط نمايد [ كه ] نشستن در آب سرد و خوردن كرهء روغن گاو حابس و مصلح غائلهء آن است .
شيرخشت : گرم به اعتدال است و گفتهاند قوىتر از ترنجبين است در اسهال [ و ] چهل درم آن ده مجلس اجابت مىنمايد و چون بازماند از عمل و عطش به هم رسد ، آب يخ و آب سرد بر آن بياشامند معِين عمل آن است . و محرور المزاج چون با ماء الشعير و يا آب هندوانه و صفراوى بانقوع تمر و آلو و امثال اينها بياشامند ، عمل قوى مىنمايد .
صبر : گرم و خشك در دوم . بهترين آن ، سقوطرى ، خوشبو ، زود شكن ، زرد رنگ ، شبيه به رنگ كبد [ و ] رايحهء آن شبيه به رايحهء روغن و برّاق ، مانند صمغ عربى و بعد از آن صبر عربى است در خوبى . و غير آن ، ردىء غير مستعمل . مسهلِ صفراء و رطوبات از معده و دماغ و مانع صعود بخار به سوى آن و منقّى اعصاب بَصَر . « رازى » « 1 » گفته : هر كه در اسافل بدن آن علّتى باشد مانند بواسير ، بايد كه ممزوج نمايد آن را با مقل اگر محرور المزاج باشد و اگر نه با كتيرا . و اگر در معده و يا كبد علّتى باشد ، با مصطكى و گُل سرخ . و گاه مىشويند آن را به افاويه تا آن كه مضرّت آن كم گردد براى بارد المزاج و با وجود آن عمل آن ناقص نمىگردد و با آب كاسنى و يا گلاب يا آب خالص براى محرور المزاج تا آن كه غائلهء آن كمتر گردد و نافعتر باشد و ليكن عمل آن ضعيف مىگردد . و چون با ماء العسل بياشامند ، اسهال بلغم و صفراء مىنمايد و ليكن قوّهء آن ناقص مىگردد .
مقدار شربتِ آن ، از يك مثقال تا دو مثقال و بايد كه در هنگام گرمى بسيار و سردى بسيار استعمال ننمايند . مضرِّ مقعده و بواسير [ است ] بالخاصيه . و چون در سردى هوا بياشامند ، بساست كه اسهال نمايد و بساست كه ننمايد و تا ديرى در معده مىماند . و « مسيحى » گفته كه واجب است كه آن را نرم بسايند تا آن كه ملتصق به معده گردد و تنقيهء او بيشتر شود .
هامش
( 1 ) . ابى بكر محمد بن زكريا الرازى ، المنصورى فى الطب ، معهد المخطوطات العربيه ، كويت ، 1408 ه - ، ص 373 .