سورنجان : گرم و خشك است تا سوم با رطوبت فضليه . بهترين آن ، سفيد درون و بيرون آن است . صلب و سرخ و سياه آن ردىء ، باسمّيت ، حابس ادويهء اسهال در معده و جالب آفت عظيم ؛ به جهت آن كيفيت رديئهء سمّيه . و سفيد جيد آن ، مسهل خلط بلغمى از مفاصل و با وجود آن مقوّى منافذ مفاصل و مُنضَم « 1 » گردانندهء آن و مانع خلط فضلى از سيلان و مسكّن اوجاع مفاصل . و گاه استفراغ صفراوى مختلفه به لزوجات نيز مىنمايد و ليكن بيش تر اخراج بلغم .
مضرّ معده ، مصلح آن مصطكى و انيسون و سَنبُل الطِيب و فلفل . و صَلب گردانندهء مفاصل ، پس بايد كه بعد [ از ] استفراغ ، ادويهء ملينهء محلِّله مانند پيه بَط و مرغ مالش نمايد مقدار شربت آن يك مثقال با شكر و اندكى زعفران در مزاج سوداوى نيم مثقال تا يك درهم . بدل آن در اوجاع مفاصل ، به وزن آن حنا و نصف وزن آن مقل .
شاهتره : سرد و خشك در دوم و بعضى در سوم و بعضى در اوّل و بعضى معتدل و بعضى گرم گفتهاند . بهترين آن ، سبز تازهء آن است . مسهلِ صفراء و اخلاط محترقه و بلغم بَورَقى است . و جهت جرب و احتراقاتى كه در جلد باشد ، نافع . مقدار شربت از آب صاف كردهء آن بدون جوش ، نيم رطل تا دو ثلث رطل با ده درم شكر و در مطبوخ ، تا ده درم . بدل آن در حمَّيات كهنه و جرب ، نصف وزن آن سنا مكّى .
شبرم : يكى از يتوعات است . گرم و خشك در سوم ، مُسهِل به قوّهء قويهء ماء اصفر و بلغم و سوداء و مورث حمّيات . مضرّ معده و كبد و منفجر كنندهء عروق « 2 » . مصلح آن ، آن است كه در شير تازه دوشيده يك شبانه روز بخيسانند و چند مرتبه شير را تغيير دهند ، پس خشك نموده انيسون و رازيانه و هليله و مانند اينها به آن مخلوط نموده بياشامند . و قولنج و استسقا را با ادويهء مناسبهء آن نافع .
مقدار شربت آن از يكدانك تا نيم مثقال و لَبَن آن بسيار گرم و قوى است و استعمال
هامش
( 1 ) . ب : منتظم .
( 2 ) . در كتاب مخزن الأدويه مصنّف ذيل ماده « شبرم » عوض ( منفجر كننده عروق ) جمله ( مفتح دهانهء رگها ) آمده است .