مسهله است . و از اين جهت سزاوار نيست كه استعمال نمايد او را « 1 » مگر قوى المعده و كسى كه نمىريزد به سوى معدهء او اخلاط و معتاد به حمّى نباشد .
و مرخى معده و گزندهء آن و مورث مغص و كرب مُضعِفِ شهوتِ طعام و مضرّ كبد نيز . مصلح ، آن گل سرخ و مغز بادام و صبر و گلاب و تخم كرفس و انيسون و آب سيب و بِه است ؛ خصوصاً كه مَشوِى نمايند در جوف آن هر دو ؛ چنانچه دستور مشوى نمودن آن در مقدّمهء مفردات ذكر يافت . و با فلفل ابيض و زنجبيل و انيسون ، مسهل صفراى « 2 » مختلفه و بلغم است .
مقدار شربت آن از يك قيراط تا يكدانك اگر با ادويهء مسهله تركيب نمايند . و به تنهايى ، يكدانگ و نيم تا دو دانگ و مختلف مىباشد حال آن به حسب اختلاف بلدان ؛ يعنى در بلدان بارده ، اسهال بيش تر مىنمايد و در حارّه ، كمتر . و قوّهء آن تا سى سال مىماند اگر مَشوِى نباشد . و مَشوِى ، به زودى فاسد مىگردد .
و لهذا بايد عند الاحتياج مشوى نموده استعمال نمايند . و بايد كه بسيار نرم نسايند ؛ تا اين كه به خَمْل معده نچسبد و در مزاج و سِنّ و فصل و بلد بسيار گرم استعمال ننمايند كه مورث حمّى و اعراض رديئه است . بعضى گفتهاند كه چون كهنه گردد و تناول نمايند ، قوّه اسهال آن مبدل به ادرار مىگردد .
سنا مكّى : گرم و خشك در اوّل و در دوم نيز گفتهاند . بهترينِ آن ، مكّى آن كه ورق آن است ضخيم شبيه به ورق آس و سبز زرد نگشته باشد . مسهل صفراء و سوداء از اعماق بدن و مسهل بلغم نيز گفتهاند . جهت اوجاع مفاصل ، نافع . مقدار شربت آن چهار درهم تا هفت درهم در مطبوخ و مدقوق آن تا سه درم .
و بشع « 3 » و ايستنده در معده [ است ] ، لهذا بايد كه مخلوط به قدرى نمك و چيزى از افاويه - به تخصيص گُل سرخ كه گفتهاند مصلح آن است نمايند و بى آن استعمال آن جايز نيست .
هامش
( 1 ) . ب : آن را .
( 2 ) . ب : صفراوى .
( 3 ) . ب : ( بشع ) حذف شده .