مقدار شربت آن از يكدانگ تا دو دانگ . [ و ] مصلح آن ، به وزن آن صمغ عربى و نصف وزن آن نشاسته و « صاحب منصورى « 1 » » گفته : فعل آن قريب به فعل حنظل است و در مقدار شربت و اصلاح قريب بدان . و چون نصف درهم از قشور بيخ آن بياشامند ، اسهال بلغم به قوّت نمايد و از شأن اين دو آن است كه قوّت آن را بشكنند به آن كه كهنهء آن را استعمال نمايند نه نوِ آن را . و طريق گرفتن عصارهء آن ، آن است كه بگيرند ثمر رسيدهء زرد آن را آخر تابستان و بفشارند به دست و در خرقه بياويزند ؛ يعنى به دست ماليده و نرم كرده در خرقه بيندازند و بياويزند « 2 » تا آب آن تمام بچكد ، پس مُرَوَّق نموده خشك نموده و در كاسهء چينى بر خاكستر بر لوحى در سايه گذارند تا خشك گردد .
قنطوريون : گرم و خشك تا سوم . بهترين آن ، دقيق و تلخ طعم سرخ رنگ آن است . و استعمال آن ، بيش تر از غليظ آن « 3 » است . مسهل بلغم لزج مخلوط به مرّهء صفرا ، جهت اوجاع مفاصل و قولنج نافع . مقدار شربت آن تا دو مثقال و چون افراط در عمل نمايد ، خون را نيز دفع نمايد . اصلاح آن - به گفتهء رازى - قريب به اصلاح قثاءُ الحمار و حنظل است .
كشوث : گرم به اعتدال و خشك . تخم و آب آن مدبّغ معده و عروق از صفراء و اخلاط عفنه و مفتّح سُدّهء كبد و حمّيات عتيقه را نافع است . مقدار شربت از آب آن نصف رطل جوش داده و از غير جوش داده به وزن ده درم و از تخم آن دو درهم .
لُبُّ القرطم : يعنى مغز حَبُّ القرطم . گرم در دوم و خشك در اوّل [ است و ] چون پنج مثقال مقشَّر آن را با شعير و اندك نمكى بياشامند ، اسهالِ بلغم نمايد و چون با انجير بكوبند و بنادق ساخته هر روز يك بندقه از آن را بخورند ، وجعِ قولنج و مفاصلِ بارد المزاج را نافع . « ابن ماسويه » « 4 » گفته : مقدار شربت آن از ده درم تا بيست درم كه كوبيده در آب جوشانيده
هامش
( 1 ) . ابى بكر محمد بن زكريا الرازى ، المنصورى فى الطب ، معهد المخطوطات العربيه ، كويت ، 1408 ه - ، ص 373 .
( 2 ) . ب : و يا بياويزند .
( 3 ) . منظور ( قنطوريون كبير ) است .
( 4 ) . ضياءالدين ابى محمد عبد الله بن احمد الأندلسى المالقى ، ابن بيطار ، الجامع لمفردات الأدويهء و الأغذيهء ، دار الكتب العلميه ، بيروت ، ج 3 - 4 ، ص 252 .