ببايد دانست كه اگر بلد ، از بلاد معتدله است و هواى آن ، به سببى از اسباب از اعتدال خود منحرف نگشته ، بلكه باقى بر آن است ، بايد كه مُسهل و ساير تدابير به كار برد و به ادويهء مسخِّنه و يا مبِّردهء قويه نيز پردازد .
و اگر انحراف نموده نيز به حسب آن از كيفيت حرارت يا برودت يا يبوست به ادويهء بسيار قويه به اين كيفيات نيز جايز نيست ؛ بلكه به حسب انحراف آن طرف ضِدّ و مخالف آن را بگيرد ؛ زيرا كه مزاجِ اصلى آن معتدل است [ و ] اندك انحرافى و تغيرى در امزجهء سكّان آن اثرى قوى مىنمايد . و اگر در بلد حار مرض حار عارض گردد ، در اينجا احتياج تبريد كم تر از بلاد معتدله است به حسب مزاج اصلى آن .
و نيز در بَلده و شهر بسيار گرم ، تنقيه به فصد و مسهل قوى و مقيى قوى نبايد نمود ؛ بلكه حتّى المقدور به محاجم ، اخراج و تقليل دم نمود و به ملينات و مسهلاتِ لطيفهء خفيفه و مقيئات ضعيفه تنقيه فرمود . و در بلد بسيار سرد ، اجتناب از قويهء آنها ضرور است و حتّى المقدور ، مبادرت به اخراج دم ننمايد و عند الضرورهء ، فصد بهتر از حجامت است در آنجا .
و نيز بيايد دانست از « 1 » خواصّ بعضِ بلاد است كه بعض ادويه در آنجا عمل قوى مىنمايد و در غير آن عملى چندان نمىنمايد ؛ بلكه گاه است كه باطل مىگردد عمل آنها ؛ چنانچه به تجربه پيوسته كه بعض ادويه كه از قبيل سموم قتّالهاند در بلدى چون انتقال به بلدى ديگر نمايند ، عمل آنها ضعيف و يا باطل مىگردد ؛ هر چند احتياط تمام نمايند در محافظتِ آنها و سموم را در بلاد حارّهء يابسه ، و امزجهء حارّهء يابسه اثر قوىتر و بيش تر از بلاد باردهء رطبه . و امزجهء باردهء رطبه و مشهور است كه غاريقون را عمل در بلاد روم قوى تر از بلاد ديگر است پس بر طبيب لازم است كه در هر بلدى و شهرى كه وارد گردد ، از اطبّاء و مَهَره و مجرّبين سَكَنه و اهل آن تفحّص و تفتيش حال و كيفيت عمل و تأثير ادويهء را نمايد تا خطا در تدابير او واقع نگردد .
هامش
( 1 ) . ب : كه از .