كشيدن ؛ چنانچه در وجع ظهر . و گاه انتفاع مىيابد به نظر شرز يعنى به گوشهء چشم ديدن به سوى چيزى روشن [ و ] برّاق در حول در سِنّ صبا و يا غير آن . و بساست كه تقويت مىدهد تغير هيأت لايقه بر اصلاح حال مزاج لاحقه از هيأت رديه .
مطلب ششم : در بيان معالجهء امراضِ سوءِ مزاج به طريق كلّى و در آن ، دوازده فايده است :
فايدهء اوّل : در بيان اقسام سوءِ مزاج و آداب و شرايط استفراغ
بيايد دانست كه سوءِ مزاج ، يا مستحكم است يا غير مستحكم : و مستحكم ، آن است كه حصول آن به كمال رسيده باشد و تدبير آن معالجهء به ضدّ است .
و سوءِ مزاج بارد ، سهل الزوال است در ابتدا و بطىء الزّوال عسير « 1 » است در انتها ؛ به جهت آن كه قوا و حرارت غريزيه در آن ابتدا بسيار ضعيف نمىگردد . و دواى حار كه وارد بدن گردد و با وجود آن كه اقوى فاعلتين است ، مصادف و مصاحب قوّه مىگردد و مُعِين بر ازالهء مرض و آسان مىگردد دفع آن . و چون استحكام يابد و ضعيف مىگرداند قوّه و حرارت غريزيه را ، نمىباشد دواى حارّ وارد در بدن معينى اين هنگام و دشوار مىگردد دفع مرض .
و سوءِ مزاج حار ، به ضدّ آن است ؛ يعنى عُسر الزوال « 2 » است در ابتدا ؛ به جهت آن كه چيزى كه مقاومت با آن نمايد - كه عبارت از برودتِ حاصل از دواست - ، ضعيف مىباشد آن هنگام ؛ به جهت آن كه حرارت غريزيه و قوا هنوز ضعيف نگشتهاند ؛ پس حرارت غريزيه و حرارت غريبهء موجبهء سوءِ مزاج ، معاون يكديگر مىباشند بر دفع تبريد در ابتدا .
و سوء مزاجِ مجفّف ، علاج آن اسهل و اقصر است در مدّت از سوءِ مزاج مرطّب ؛ به جهت آن كه تجفيف ، معاونِ جميع اسباب محلِّلهء داخليه و خارجيه است . و اسباب ترطيب ، منافى آن است و آن كه در طريق تكوّن باشد - به آن كه بدن ، استعداد استكمال براى آن
هامش
( 1 ) . ب : عسر .
( 2 ) . الف : عسير الزوال .