تحقيق سبب نمايند و تدارك فرمايند . مثلًا اگر از ضربه افتد ، امالهء ماده كنند و اگر از خلط افتد ، تنقيه نمايند و اگر از زيادتى رطوبت بيضيّه افتد و اين به صبيان بيشتر افتد ، يا از تورم طبقهء عنبيّه افتد ايضاً تنقيه نمايند . و اگر از خشكى عنبيّه افتد ، علامت و علاجش از ضعف بصر يبسى جويند .
فصل بيست و پنجم : در ضيق ؛
يعنى تنگ شدن ثقبهء عنبيّه . اگر جِبِلّى است ، محمود باشد و باعث قوّت بصر و اگر عارضى است ، ضعف بصر مىآرد و نظر كنند كه سببش رطوبت عنبيّه است يا خشكى عنبيّه يا قلّت بيضيّه يا كيموس رديّه كه در ثقبه گرايد . آثار رطوبت و يبوست از اسباب ما تقدّم پوشيده نيست و نشان قلّت بيضيّه ، كوچك شدن چشم است و مبصرات تشخيص ننمودن . و علامت كيموس صلب ، فقدان ثقبه است ؛ يعنى مردمك ننمايد . علاج : در يبوست عنبيّه و قلّت بيضيّه ، ترطيب ؛ در كثرت رطوبت عنبيّه ، تنقيه و در ردائت كيموس ، تنقيه مع مراعات ترتيب كه كيموس صلب را قابل بر آمدن سازد ، بايد كرد .
فصل بيست و ششم : در تخيّلات ؛
يعنى شكلها و خيالها در چشم آيد ، چون : پشه و مگس و جز آن . بدانند كه اين سه گونه است : يكى ، مقدمهء نزول الماء .
دوم ، بخار معده يا فساد طبقات و رطوبات . سوم ، ذكاى حس بصر . نشان نزول الماء بقاى آن است دايم و هر روز افزون و اكثر در يك چشم بودن . علاجش با فوايد ديگر در نزول الماء گفته آيد . و نشان بخار معده از قلّت و كثرت خيال در خُلُوّ معده و پُرى آن و علامت فساد طبقات و رطوبات ، از تلوّن اجزاى چشم و تقدّم امراض عين پوشيده نيست . علاج : تنقيهء ماده و تنقيهء اجزاى چشم حسب سبب نمايند . و نشان ذكاى حس ، سلامتى بصارت و ذكاى دماغ است و اين فى الحقيقة مرض نيست ؛ زيرا كه بصارت تيز شده است و بخارهاى بدن و اجسام صغيره كه در هوا منبثّ است مىبيند فى الواقع ؛ اما چون به سبب رؤيت امور غير معتاد تشويش مىشود ، جهت تكدّر ، هريسه و كله پايچه دهند .