معده به واسطه مجاورت ظهور يافته .
قسم دوم : در جسائت عضلات
سببش نيز خلط سوداوى است كه اندر عضلات درآيد . و فرق ميان جساءت معده و عضلات موضوعهء وى از سه وجه است : يكى ، از شكل . دوم ، از موضع . سوّم ، از افعال . امّا به شكل ، آن است كه صلابت كه به معده افتد ، مستدير مىباشد در عرض و صلابت كه در عضلات شكم بود ، مستطيل و دراز مىباشد و از يك جانب غليظ و به طرف آخر ، دقيق [ يعنى نازك ] ؛ همچون ذنب الفار ؛ [ يعنى دم موش ] . امّا به موضع ، چنان است كه جايگاه معده از غضروف حنجرى تا ناف است و عضلات ، چهار زوجاند : يكى در عرض شكم و يكى در طول و دوتاى ديگر ، مورّب . امّا [ تفاوت از جهت فعل ، چنان است كه ] سلامتى افعال معده ، نشان خلو وى است از جسائت ؛ پس اگر سختى ظاهر شود و فعل معده سالم بود ، بايد دانست كه آفت در عضلات است . و اگر افعال معده با آفت بود ، صلابت در معده باشد .
علاج : اگر مزاج گرم بود ، بهر تنقيه ، طبيخ شاهتره و تمر هندى و لبّ خيارشنبر و ترنجبين آميخته بنوشند . [ و ] بنفشهء خشك و ورد خشك و بابونه و اكليل و بيخ خطمى و موم سپيد و روغن گل به هم سرشته و ضماد نمايند . و باشد كه به فصد باسليق حاجت آيد .
و اگر مزاج سرد بود ، بهر تنقيه چيزى بنوشند كه مخرج اخلاط غليظ باشد ؛ چون طبيخ افتيمون و غاريقون . و بهر ضماد ، اشق و مقل و خاكستر بيخ كرنب و جندبيدستر و زعفران با لعاب حلبه در روغن زيت و شحم عتيق بسرشند و به كار برند . و كذلك ، در تدهين و تنطيل و تغذيه ، رعايت حرارت و برودت مرعى دارند .