[ 965 ]
فصل [ سى و يكم ] : اندر ذرب « 1 » و خلفه
« 2 » اين هر دو لفظ ، بر اسهال معده اطلاق كنند .
[ 966 ] امّا ذرب ، در لغت به سه معنى آمده : يكى فساد معده ؛ كما يقال : ذربت المعدة اذا أفسدت . دوم ، معنى حدّت ؛ كما يقال : لسان ذرب و سيف ذرب ؛ أى : سيف حاد . سوّم ، عديم البرء ؛ چنانچه در جرحى كه علاج نمىپذيرد ، مىگويند : « ذرب الجرح » . و در اصطلاح اطبا ، عبارت است از جريان شكم كه متصل باشد . و گفتهاند كه اسهال معدى كه طعام در آن منهضم نشود و بيش از آنكه همهء تن را از وى بهره رسد ، مستطلق گردد بالاتصال و كثير الرطوبت بود و ذرب اين باشد . بالجمله ، وى مرضى است مزمن [ و ] بطى الانقضاء و به همين فرق توان كرد ميان هيضه و ذرب كه مع القى بود ؛ زيرا كه هيضه ، مرضى است حادّ سريع الانقضا .
امّا خلفه ، آن است كه طعام بر سبيل معتاد اندر معده نايستد و استطلاق در او گاهى به سرعت بود و گاهى به بطو و گاهى به دفعات كثير و گاهى به دفعات قليل و گاهى منهضم و گاهى فاسد . امّا « ماتن اسباب و علامات » ، در اختلاف و ذرب هيچ فرق نمىكند و انواع هر واحد به يكديگر مختلف بيان ساخته . و چون به استخراج مقصد قادح نيست [ يعنى ضررى به اصل مطلب نمىزند ] ، ما نيز مخالفت نكرديم . و بايد دانست كه خلفه و اختلاف ، عندا البعض مترادفند ؛ امّا جمهور ، اسهال كاين به ادوار را اختلاف گويند و اسهال كاين به الوان را خلفه .
اكنون ، بدان كه اسهال معدى على الاطلاق چهارده قسم است :
[ 967 ]
قسم اوّل : آنكه سوء مزاج بارد رطب ساذج در معده عارض شود
و بدان سبب معده مترهّل و مبتلّ [ يعنى مرطوب ] شود و ذرب پديد آيد . و علامت وى آن است كه
هامش
( 1 ) . قاموس القانون :Sprue ; gastrogenic diarrhoea.
( 2 ) . قاموس القانون :Diarrhoea.