آروغ ، دوگونه است : طبيعى و ناطبيعى . امّا طبيعى ، آن است كه به اعتدال باشد و باد قليل كه در معده گرد آمده باشد در وى برآيد و بدان سبب ، تمدد معده زوال گيرد و هضم ، نيك افتد . و از اين جمله است آنچه از نوشيدن آب به امتصاص و خوردن طعام به تعجيل رو مىدهد ؛ زيرا كه در اين هر دو صورت ، همراه آب و طعام ، هوا نيز بر سبيل تبدرق و جذب فرومىشود در حلق و بر فم معده جمع مىگردد و پس مندفع مىكند آن را طبيعت از سمت اقرب كه دهن است و به تبع وى بادهاى معده نيز مندفع مىشود . و آروغ كه از تناول نيشكر افتد ، به مثابهء تشرّب آب است به امتصاص . امّا ناطبيعى ، به همان اسباب افتد كه در نفخه گفته شد . و مضرت وى ، افساد هضم است چنانچه گفته آيد .
« الجشاء إذا كثر ، أفسد الهضم لأنّه يطفى بالطعام » « 1 » .
[ علاج : در تمطى خواهد آمد . ]
[ 918 ]
فصل [ شانزدهم ] : در تثاؤب
« 2 » آن را به فارسى دهندره گويند و فازه نيز خوانند . و وى ، حالتى است كه چون پديد آيد ، بىاختيار دهن بگشايد ؛ كما قال : « هو حالة إضطرّ معه الإنسان الى انفتاح الفم » . و طريق حدوث وى چنان است كه بخارات غير منهضمه بر سر برآيند و در عضلات فك و شفتين گرد آيند و به واسطهء برد و تكاثف محل و قلت تحلّل ، غلظتى كسب كنند ، پس طبيعت ارادهء دفع آن نمايد [ و ] چون او غليظ است ، به مجرد دفع طبيعت منفعل نگردد [ و لذا ] ناچار استعانت و استمداد كند طبع از قوت اراديه و بالضرور دهن بگشايد .
[ علاج : در تمطى خواهد آمد ] .
هامش
( 1 ) . ترجمه : « آروغ زياد هضم را فاسد مىكند چون غذا را [ از پايين معده كه محل هضم است بالا آورده و ] در بالا نگه مىدارد » . م .
( 2 ) . قاموس القانون :Yawning.