[ 853 ]
فصل [ چهارم ] : اندر هيضه
« 1 » آن ، حركت موادّ فاسدهء غير منهضمه بود كه از بدن بازگردد به عنف و شدت دافعه [ و ] به قىء و اسهال مندفع شود . و گاه باشد كه قىء نيايد و همگى ماده به سوى امعا گرايد و به اسهال مفرط برآيد امّا از غثيان هرگز خالى نباشد . و هيضه ، از جمله بيمارىهاى حادّه است و خطر دارد . و بسيار باشد كه اسهال به مرتبهيى مفرط شود كه نبض ساقط گردد و صعوبت مرض به درجهيى باشد كه هرچه مريض را دهند زود به قىء برآيد و تشنگى غالب آيد و تشنّج رو نمايد و اندامها به سردى گرايد و باوجود آن اگر تدبير نيك كرده شود ، صحت رجوع فرمايد ؛ پس طبيب كه علاج اين علت كند ، ماهر و هوشيار و دليرتر بايد تا از ضعيفى بيمارى نترسد . و اندر علامتها نگاه كند : اگرچه نبض ضعيف يابد و قىء و تشنّج همىببيند چون رنگ وى برجاى باشد و دم زدن به نظام بود ، نترسد و از علاج بازنگردد .
بدان كه هيضه ، كودكان را بسيار افتد به سبب بسيار خوردن ؛ امّا بر ايشان سليمتر باشد . و آنچه بزرگان و پيران را افتد ، پرخطر باشد ؛ خاصه اگر قوىتن و فربه و سخت گوشت باشد .
فايده : بعضى مردم باشند كه ايشان را بسيار هيضه افتد و در آن منفعت يابند و تن ايشان از خلطهاى بد پاك شود . و كسانى ديگر باشند كه مستعد اين نباشند و به هيضه افتادن عادت نبود ايشان را اگر به يك بار افتد پرخطر باشد . و اين هيضه اندر تابستان بيشتر افتد و آنچه در تيرماه باشد ، تيز بود و در زمستان نادر افتد .
بدان كه اصل اين بيمارى ، ناگواريدن طعام است ؛ ليكن از آنجا كه گاه به مراريت متغير شود و گاه به بلغميت و گاه به سوداويت ، آن را به سه قسم بيان كنيم :
[ 854 ] قسم اوّل : اندر هيضه كه سببش تغير و فساد طعام باشد به صفراويت :
و ظاهر
هامش
( 1 ) . قاموس القانون :Cholera.