شود و قبول كردن گيرد . و اين ، كسانى را باشد كه اگر گرسنه شوند و طعام ديرتر يابند ، بىهوش گردند . و تدبير ايشان آن است كه بامداد ، شربتى از شراب غوره يا شراب انار يا شراب ليمو يا شراب ريباس يا شراب ترشى ترنج بخورد . و طعامها هم از اين نوع سازند .
و گاه پيش از آنكه معده غذا طلب كند و ماده اندر جنبش آيد ، طعام تناول كنند و تدبير اين قوم و تدبير كسانى كه به وقت خشم و غير آن معده ايشان مادهها را قبول كردن گيرد ، يكى است . و قوم دوم تا قىء نكنند آسوده نشوند و از پس قى ، شربت مقوى دهند .
[ 815 ] فايده : آنجا كه طبقهاى معده ماده را تشرّب كند ، باشد كه صبر آن را پاك كند . و صبر مغسول ، قوتدهندهتر است و نامغسول ، پاككنندهتر . و ايارج فيقرا ، اندر اين باب سودمندتر است از صبر ساده و از ايارج ساده اندر پاك كردن قوىتر است و در انگبين سرشته ، اندر اسهال قوىتر . اگر خداوند علت را آرزوى طعام كمتر باشد و غثيان رنجه دارد ، اندر ايارج به عوض زعفران ، گل سرخ بايد كرد . و تا تحقيق نگردد كه سوء مزاج مادى است ، ايارج نشايد داد ؛ بهر آنكه اگر در معده ماده نباشد ، سوء مزاج زياده شود . و اگر ماده باشد ، ايارج ، سودمندترين چيزى است ؛ خاصه اندر شراب افسنتين :
نسخهء جالينوس : صفت آن : افسنتين رومى ، پنج درم ؛ گل سرخ ، بيست درم ، اندر يك من آب بپزند تا چهارم حصه بماند ، بپالايند و به شكر قوام دهند . و اولىتر آنكه ايارج فيقرا با هليلهء زرد دهند و سقمونيا در طبيخ هليله ، منقّى معده است . و اگر دانگى سقمونيا اندر دوغ حل كنند و يك ساعت نهند تا نيك آميخته شود پس بدهند ، روا باشد ؛ ليكن بايد دانست كه سقمونيا معده را زيان دارد تا ضرورت نباشد به سقمونيا علاج نشايد برد .
و كسانى را كه از داروها و شربتهاى بدطعم كاره باشد ، دوا ، دو استار گل سرخ بايد داد و عقب آن ، بيست و پنج درم سكنجبين بىآب و بىيخ و ببايد فرمود تا دو ساعت آب نخورند بدين تدبير معده پاك شود . و آنجا كه صفرا از معده به جگر همىآيد يا اندر همهء تن امتلا صفراوى باشد ، استفراغ به ماء الجبن بايد كرد . و اگر فصل و سال و عمر و قوت بيمار و ديگر احوال مساعد باشد ، رگ باسليق بايد زد ، پس تدبير ماء الجبن كردن و طبيخ « شاهتره و افسنتين » « 1 » در اين باب ، سخت مفيد است .
هامش
( 1 ) . صفت آن : افسنتين رومى ، پنج درم ؛ گل سرخ ، هفت درم ؛ شاهتره ، دو درم ؛ آلوى سياه ، بيست -