ميل نموده به طريق اسهال پاك گردد . و بسيار باشد كه مادهء علت ، سخت تيز يا سخت بسيار باشد و پيش از آنكه پخته شود ، طبيعت از بىطاقتى آن را دفع كردن گيرد . و بسيار باشد كه سبب اين دفع ، حركتى قوى باشد چون حركت قىء و حركت خشم و مانند آن و اين نوع دفع كه قبل از نضج اتفاق افتد ، ستوده نباشد بلكه با خطر باشد .
فايدهء جليله : هرگاه از اضمده و تكميد درد فروننشيند بلكه ازدياد گيرد ، بايد دانست كه تن ممتلى است و به استفراغ حاجت است ؛ خاصه به فصد . و هرگاه كه فصد كرده باشد و خون بهحسب حاجت برآورده [ و سپس ] مسهل داده [ باشند ] و باوجود آن اعراض بيمارى ساكن نشود ، نشان ريم كردن باشد ؛ پس ديگرباره فصد نبايد كرد ؛ بهر آنكه اگر ديگربار فصد كنند ، قوت ضعيف شود و مدد حرارت خون گسسته گردد و آماس خام بماند و رنج زياده نمايد . و اگر بىآنكه فصد كرده شود ماده پخته گردد و نفث نيك پديد آيد و اندر قوت ضعف بود ، فصد نكنند . و آنجا كه به استفراغ حاجت افتد ، حقنه صوابتر بود . و اگر قوت بيمار برجاى باشد و از پس فصد غشى افتد يا نفس تنگ شود ، بايد دانست كه مادهء علت كمتر نشده ؛ پس تدبير حقنه در اين صورت لازم است . و بسيار باشد كه هر روز يك بار يا دو بار طبيعت اجابت كند و از فصد بىنياز سازد . و هرگاه بيند كه ماده پخته شد ، جهد بايد كرد تا پيش از آنكه ريم گردد به نفث پاك شود . و آب گرم و كشكاب رقيق با شكر و مسكه يا با عسل خوردن و بر آن پهلو خفتن ، يارى دهد بر نفث و سينه و پهلوها را پاك نمايد .
صفت ضمادى كه ماده را بپزاند و درد را بنشاند : بگيرند بنفشه و خطمى ، از هريك يك جزء ؛ بيخ سوسن ، دو جزو ؛ آرد جو و آرد باقلا ، از هريك جزوى و نيم ؛ بابونه ، يك جزو ، جمله را با موم و روغن بنفشه بسرشند چنانچه رسم است . و اگر به تحليل حاجت بيشتر باشد ، تخم كتان زياده كنند و به ميپخته بسرشند . و اگر حرارت كمتر بود ، به جاى روغن بنفشه ، روغن سوسن يا روغن نرگس كنند . و اگر حرارت قوى باشد ، به عوض تخم كتان و ميپخته ، برگ نيلوفر و گل سپيد و كدوى شيرينتر زياده سازند .
قسم سيم : در ذات الجنب خالص سوداوى : در اول اين فصل گفته شد كه تا سودا احتراق و عفونت كسب نكند ، ذات الجنب خالص نتواند آورد . و علامت اين قسم آن است كه نخس و لذع و تمدد بسيار و شديد بود . دهن خشك شود . و تب به قوت باشد . و
طب اكبرى ( فارسى ) — صفحة 526
مساهمون: مؤسسه احياء طب طبيعى
ص٥٢٦