كه : فروسو قرنيه بشكافند و به مهت كه به اين كار مخصوص است برون كشند . اما اندر اين طريق ، خطر عظيم است . و آن ، آن است كه اگر آب غليظ باشد ، رطوبت بيضيه را با خويشتن فروكشد . و لهذا متعرض بيان اين طريق نشديم .
[ 395 ]
بيان سدّهء عصبه مجوفه
اين ، بر دو قسم است : يكى آنكه با وى نزول الماء نباشد . دوم ، آنكه مع نزول الماء بود . آنچه مجرده باشد ، علامتش آن است كه از آثار آب پاك شود و چشم سالم نمايد و با وجود اين ، بصارت بالكل معطّل باشد ؛ زيرا كه تعطل بصارت ، از لوازم سدّه است . و فرق در سدّه عصبيه و ورم وى آن است كه : آماس از گرانى و الم قعر چشم خالى نباشد ؛ بخلاف سده كه در وى اين نباشد . و ايضا : آماس ، بينائى [ را ] جمله باطل نكند ؛ بخلاف سدّهء ضغطه كه بالكل باطل سازد . و [ چون ] ورم و ضغطهء عصبيه در ضمن امراض طبقات و رطوبات مشروحا مذكور است ، و [ لذا ] تدبير سده در اينجا گفته آيد :
آنچه [ از سدّه كه ] مع نزول الماء بود ، لازم است كه ذكر وى به تفصيل كرده آيد تا نزول را كه با سدّه بود ، از نزول الماء بىسدّه امتياز توان كرد ؛ چنانچه بالا گفتهايم كه سدّهء عصبيه را با نزول الماء هيچ اشتباه نيست . [ و ] مقصود آن است كه در نزول سدّى و غير سدى فرق توان نمود تا اگر مع السده بود ، نخستين تفتيح سدّه كنند پس آب را قدح نمايند . و فرق چنين كنند كه اگر بيمار هر دو چشم داشته باشد خواه نزول در يك چشم بود خواه در هر دو - ، بفرمايند تا يك چشم را فراهم پوشد و در چشم دوم نظر كند تا ثقبهء عنبيه فراختر مىشود يا نه : اگر فراختر مىشود ، بايد دانست كه عصب به سلامت است و سدّه ندارد [ و لذا ] بلاتمهل [ يعنى فورا ] قدح كنند . و اگر فراختر نشود ، نشان سدّهء عصبيه باشد .
اما اين فرق كلى نيست ؛ بهر آنكه گاه باشد كه سدّه نباشد اما از آنكه آب شديد الغلظ بود ، از رديت [ ى كه دارد ] ، اتساع حدقه [ را ] مانع آيد . و باشد كه به نهجى [ يعنى به گونهاى ] غليظ بود كه روح را بدين جانب مدخل نماند . و ظاهر است كه موجب اتساع ثقبه عند تغميض دوم ، اندفاع روح چشم منغمضه است به جانب چشم مفتوحه . و چون غلظ آب مانع اندفاع روح شود كه به سببش ثقبه فراخى مىيافت ، استدلال بر وجود سدّهء عصبيه از عدم اتساع ثقبه قطعى نباشد . [ و ] لهذا صواب ديد در آن است كه چون خواهند قدح كنند ، نخستين دماغ را پاك سازند و مفتحات سدّه به كار برند تا اگر بالفرض سده