[ 236 ]
فصل بيست و يكم : در رعشه « 1 »
[ 237 ] آن ، در لغت « رعده » و « اهتزاز » است ؛ يعنى لرزه . و علت مذكور ، مسمى است به اسم لازم و واقع نمىشود مگر در اعضاى مركبه كه آلت حركت است . و رعشه ، در دست چپ بيشتر افتد و يا در سر و در ديگر اعضاء آليه كمتر افتد . و وجه كثرت وقوع رعشه دريدين ، در مطوّلات مذكور است .
فرق رعشه و اختلاج ، آن است كه حركت در اختلاج ظاهر مىشود در هر حالت يعنى ، خواه عضو ساكن بود خواه متحرك به خلاف رعشه كه در حالت سكون ظاهر نمىشود . و مراد از سكون ، ساكن بودن عضو است مستقر به سكون بىاعتماد ، كه در او رعشه نيز مىافتد .
اكنون ، بدان كه سبب كلى اندر اين مرض ، سه نوع است : يكى ، ضعيفى قوت محركه ؛ دوم ، ضعيفى آلت حركت ؛ سوّم ، ضعيفى هر دو به يك جا . و اين علّت را بهحسب سبب سه نوع بيان كنم :
[ 238 ] نوع اوّل : آنكه از ضعف قوت محركه افتد : و اين ، بر دوگونه است : يكى ، آنكه بيماران را از پس بيمارىها افتد و كسانى را كه جماع بسيار كنند خاصه كه بر امتلاء معده . دوم ، آنكه از اعراض نفسيه افتد ؛ چون از هيبت پادشاه و از ترس عظيم كه از جايگاه بلند فرو نگريستن يا بر سر ديوارى رفتن يا من دونها [ يعنى از هر جايى بلند برود و بر زمين بنگرد ] افتد . و [ يا ] از شادى عظيم و خشم صعب و خجالت مفرط واقع شود [ كه ] اين همه به سبب عاجزى يا تشويش قوت محركه ، رعشه مىآرند . اما بايد دانست كه خوف ، مضعّف قوت است و خجالت و غضب و فرح ، مشوّش نظام حركات قوت حيوانيه ، و ظاهر است كه قوت نفسانيه تابع قوت حيوانيه است ؛ ليكن غضب آن زمان موجب تشويش حركت قوت مىتواند شد كه با فزع مختلط باشد ؛ و الا غضب تنها رعشه نمىآرد ؛
هامش
( 1 ) . قاموس القانون :. Tremor ; trombling ; chorea