نوشيدن آب به غايت سرد و از نوشيدن آب در غير وقت واقع شود و نوشيدن آب در غير وقت آن است كه حالت ناشتا يا بر رياضت يا بعد [ از ] جماع خاصه اگر شكم تهى باشد - اتفاق افتد . قال « شارح الاسباب و العلامات » : « الإكثار من جميع الأغذية حارة كانت أو باردة يبرّد المزاج بإطفاء الحرارة العزيزية و إجمادها و غيرها كالحطب الكثير على النّار القليلة ، فيضعف العصب و الروح و القوة عن تحريك الأعضا على المجرى الطبيعى و يحدث الرعشة و الإسترخاء و غيرهما من العلل الباردة » « 1 » .
دوم ، آنكه از امتلا و ناگواريدن طعام و رياضت ناكردن اندر عصب سده افتد غير تام از اخلاط غليظهء لزجه و بدان سبب قوت محركه بتمامه نافذ نشود و قدرى كه نفوذ كند عضو را به بالا كشد و از آنكه قليل المقدار باشد نتواند حفظ نمود و بالضرور ، عضو [ به سبب ] ثقل طبيعى خود و ثقل خلط غليظ كه در آنجا متمكن است پيوسته مايل به سفل بود و از اين دو حركت متضاده رعشه پديد آيد .
علامت سوء مزاج بارد و سدّهء اعصاب ، در فالج ذكر يافته است .
علاج : آنچه به سبب خلط بود ، مستفرغ سازند ماده را به تدريج و رفق ؛ مثلا نخستين ماء الاصول دهند ، بعده [ يعنى پس از آن ] حبّ شيطرج ، و بعده [ يعنى پس از آن ] ايارجات . و تدبير رفق استفراغ ، در امراض ما سبق به نهج مستقيم گفته شده است . به هر تقدير ، احتراز از ادويهء قويّه و استفراغ قويّه ضرورى است ؛ كما قالوا : « يجب الاحتراز فى الرعشه عن الادويه القويه و الاستفراغ القوى ؛ لان كل هذه يحلل القوة و يضعفها و يزيد فى الرعشه » « 2 » و اين حكم ، در ساير امراض عصبيه است چنانچه بالا ذكر يافته . و ماليدن روغن قسط و روغن زنبق ، و در طبيخ ضباع ، يعنى كفتاران و ارانب ، يعنى خرگوشها نشستن ، و رطبه كه به پارسى اسپست نر گويند ضماد كردن ، و به مياه حمّات غسل نمودن ، و عضو را بخش كردن و ماليدن ، همه مفيد است ؛ « فإنّ هذه كلّها يجلب الى المواضع دما
هامش
( 1 ) . ترجمه : « پرخورى - چه غذاى گرم و چه سرد - حرارت غريزى را در مزاج خاموش و منجمد كرده و در نتيجه سردى مىآورد ؛ مانند هيزمى زياد كه بر آتشى بيفكنند و در نتيجه عصب و روح و قوهء نفسانى از به حركت آوردن طبيعتى اعضاء ناتوان مىشوند و در نتيجه رعشه و استرخاء و ساير امراض بارده ايجاد مىكنند . م .
( 2 ) . ترجمه : « گفتهاند كه واجب است مبتلايان به رعشه از ادويهء قويه و استفراغ قوى دورى كنند ؛ زيرا هريك از اينها محلل قواى بدنى و نفسانى و مضعف آنهاست و رعشه را زياد مىكند » . م .