صرف است يا مايل به سرخى يا سرخ صرف ؛ آنجا كه سياه باشد ، بند نكنند تا رنگ خون متغير نگردد يا بترسد كه ضعف خواهد افتاد . و خون مذكور ، دلالت مىكند بر آنكه ماده محترقه با وجود متمكن بودن در دماغ منبسط شده است در بدن هم . و آنجا كه سياه مايل به سرخى بود ، بهقدر اعتدال بيرون آرند و افراط نكنند . و آنجا كه خون سرخ و صاف برآيد ، توان دانست كه ماده در عروق دماغ محصور است و چيزى از آن در بدن منبسط نگشته ، پس عوض قيفال ، رگ پيشانى زنند تا ماده از نفس عضو به طريق سادهتر مندفع گردد . و فصد صافن ، اولى از فصد قيفال است در آنجا كه استفراغ مع الاماله « 1 » مطلوب بود ؛ خاصه در نسا اگر احتباس طمث سبب باشد . و بايد كه بعد از فصد ، مستفرغ كنند خلط غالب را به مطبوخات و حبّها كه درخور آن خلط بود و در قسم اول به تفصيل ذكر يافته ؛ لكن تا ترطيب دماغ و خلط نكرده باشند ، مسهل ندهند ؛ زيرا كه ماده به سهولت نخواهد برآمد .
امّا تدبير ترطيب آن است كه اسفيدباجات كه از گوشت ماكيان فربه و بزغاله و بره و سمك رضراضى ماهى تازه كه بر سنگريزه كرده باشند ساخته باشند و فالودجات كه از نشاسته و شكر و خشخاش و روغن بادام ترطيب داده باشند ، تناول كنند . و تغريق سر نمايند به روغنهاى مرطبهء نيمگرم و طريق تغريق در صداع گفته شد . و غايت اثر ترطيب آن است كه در سوراخ بينى ترى ظاهر شود . و ايضا ، طبيخ شعير مقشر و بنفشه و نيلوفر و برگ كاهو بر سر ريزند و مغز تخم كدو و مغز تخم بطّيخ هندى و زهر نيلوفر و بنفشه با شير دختران يار [ يعنى مخلوط ] كرده و بر سر ضماد كنند . و اشربهء مرطبه كه بارها ذكر يافته بنوشند . و با آب شيرين در حمام معتدل غسل كند . و در مواضع سرد و تر بنشينند و رياحين باردهء رطبه و گلاب بسيار بويند و خواب بيشتر نمايند به هر حيلهء نيك كه ميسر آيد . و هرچه مضر باشد ، چون رياضت و فكر جماع و مانند آن ترك فرمايند . پس از تنقيه ، باز در ترطيب كوشند تا يبوست كه از احتراق و استفراغ لاحق گشته از دماغ زايل شود .
هامش
( 1 ) . يعنى هم بيرون كردن خون مطلوب است و هم جهت دادن به خون از بالاى بدن به پائين يا از پائين به بالا . م .