در سوداوى ، هر روز ماء الاصول « 1 » دهند يا جلّابى كه از گاو زبان و نيلوفر و بنفشه ، هريك سه درم ؛ بالنگو ، دو درم و گلقند ، ده مثقال ساخته باشند تا كه نضج پديد آيد و اگر خون زيادتى باشد ، فصد را مقدم دارند و پس از ظهور نضج ، مستفرغ سازند ماده را به مطبوخ افتيمون و ايارجات و به آن حبّ كه در استفراغ سودا مخصوص است و در صداع شركى ذكر يافته ؛ اما در اين مرض ، با اجزاء حبّ مذكور ، ايارج فيقرا و اسطوخودوس نيز آميزند . و بايد كه استفراغ به دفعات و به رفق كند تا هم ماده مستوصل [ يعنى ريشهكن ] شود و هم قوت ضعيف نگردد ؛ زيراكه مادهء سودا به سهولت مندفع نمىگردد ؛ « كما هو ظاهر من ارضيته » « 2 » . و در استعمال ايارجات ، ابتدا به ضعيف العمل كنند ؛ مثلا نخستين ايارج فيقرا به كار برند و پس از آن بهحسب احتياج ايارج جالينوس و ايارج روفس و اياج لوغاذيا .
بعد از تنقيه ، در ترطيب كوشند به اغذيهء مرطبه و استحمام و تمريخ و تنطيل و اشربهء موافقه و ماء الجبن ، « 3 » به غايت مفيد است . و بايد كه پس از تنقيه ، تقويت دهند دماغ و دل را به مفرّحات موافقه . اما تقويت دماغ ، بهر آن است كه قبول نكند بخارات مظلمه را اگر بخارات از ماده ما بقى متصاعد شوند . و تقويت دل ، بهر آن است كه ماليخوليا بىشركت قلب نمىشود . قال « الشيخ » : « لا عجب أن يكون مبداء الماليخوليا من القلب و إن كان استحكامه فى الدماغ فإنّه يمكن أن يفسد مزاج القلب أولا فيتبعه الدماغ أو يفسد مزاج الدماغ أولا فيتبعه القلب و يفسد مزاج روحه فيفسد ما يتقدّمه الى الدماغ و يعين على إفساده لأنّ الروح الدماغى ، متصل بالروح القلبى و من جوهره » « 4 » . پس لازم است كه
هامش
( 1 ) . صنعت ماء الاصول كه در اينجا به كار آيد : بيخ رازيانه ، بيخ كاسنى ، بيخ مهك ، بسفايج ، گاو زبان ، بادرنجبويه ، هليلهء كابلى ، از هريك بهقدر احتياج بگيرند و بجوشانند چنانچه گفته شد پس فرود آرند و به طريق مذكور افتيمون آميزند و به ترنجبين شيرين ساخته و بنوشند .
( 2 ) . ترجمه : « همانطور كه از ارضيت سوداء ظاهر است ؛ [ يعنى ارضيت آن موجب كندى انفعال آن شده است ] » . م .
( 3 ) . صنعت ماء الجبن ، شير بز رطلى بجوشانند و در حالت جوشانيدن فروگيرند و يك اوقيه سكنجبين ساده يا افتيمونى بر وى ريزند و برهم زنند ، پس صافى كنند و بنوشند . و در دوار ، مفصل مذكور شده طريقهء ماء الجبن .
( 4 ) . ترجمه : « من تعجب نمىكنم كه ريشهء ماليخوليا در قلب باشد گرچه استحكام آن در مغز است زيرا اين امكان وجود دارد كه مزاج قلب ابتدا فاسد شود و مزاج روحش هم [ كه روح -