به التمامى آن آلت باشد . و قوه نفس عبارت از نور و پرتو نفس است كه بر آلاتش فائض است .
نحوهء ادراك محسوسات خمس
نفس ساده حيوانى كه متعلق به بدن و محصور در آن است ، برابر قول مصنف ، از طريق آلات ، مدرك امور خارج از ذات خود و خارج از بدن مىشود . پس تا آلت به نحوى از انحاء از محسوس منفعل نشود و متغير نگردد ، نه آن آلت و نه نفس متعلق و محصور به آن از سادگى كه دارند خارج نمىشوند . از طرفى چون محسوسات برخى در كمال كثافت و جسمانيت هستند و شىء جسمانى لايق اتصال به امر روحانى نيست ، لذا محسوس بايد روحانى شود تا لايق اتصال به نفس حيوانى شده صفت روحانى نفس حيوانى شود . در بعضى از محسوسات خمس كمال كثافت و جسمانيت غالب است و در برخى كمال لطافت و روحانيت ، بعضى نيز در ميانه اين دو . و چون خداوند كه حكيم على الاطلاق است مىخواهد كه نفس انسانى ، جميع موجودات يعنى تمامى محسوسات و معقولات را بداند ، لهذا آلات ادراك محسوسات را به گونهاى خلق كرده كه بعضى در كمال كثافت و جسمانيت و بعضى در كمال لطافت و روحانيت و بعض ديگر هم ما بين اين دو باشد . پس آلتى كه كثافت و جسمانيت در آن غالب است طاقت مباشرت به عين محسوس خود داشته ، ملاصقت عين آن محسوس به آن نحو آلت و توجه نفس به آن محسوس ملاصق ، شرط آمادگى و استعداد آن آلت است دفعتا تا صورت و شبح آن محسوس فائض و منطبع شود از واهب الشبح در آن آلت به حلول و انطباع طريانى دفعتا ، چنانكه در ملموسات قياس به آلت لامسه چنين است و هكذا در ساير محسوسات ، كه از ميان آنها مبصرات و آلت احساس و ادراك آنها لطيفتر است .
قواى باطنى
به نظر مصنف تحقيق در اين خصوص متوقف بر اين است كه اثبات شود صور شبحيهء