و من مىگويم كه : بر اين حد شك قوى وارد مىآيد كه دفع آن مشكل است . صورت شك « 1 » اينكه : حدّ لذت اگر علم و شعور به خير و نفع و ادراك به وصول آن خير و نفع باشد حقا ، چنانكه از ظاهر عبارت اول ظاهر است ، يا وصول كمال خيرى و ادراك آن كمال خيرى باشد ، چنانكه در عبارت ثانى ظاهر است ، لازم آيد كه شخصى از اشخاص و افراد لذت مركب باشد از دو شخص حقيقى مستقل در وجود ، و اين خلاف عقل و خلاف اصول معتمدهء حكماست در تحقق شخص حقيقى و نوع حقيقى . بيانش اينكه شك نيست كه هر شخصى از انواع لذت حسى ، معنى جزئى شخصى « 2 » است از مقولهء كيف روحانى نه شخص و نوع مجازى مؤلّف از او و شخص مستقل الوجود ، چون عسكر واحد مؤلف از اشخاص انسان . و شك نيست كه علم و شعور به خير و نفع حسى نوع حقيقى بل فرد حقيقى است از افراد علم حضورى يا حصولى به معلوم خاص . و شك نيست كه علم زايد بر ذات عالم [ أعم ] از اينكه نور شبحى باشد يا نور غير شبحى ، عرضى است از مقوله كيف ، به مذهب متأخرين ، يا عرضى است كه در تحت هيچ مقوله نيست ، چنانكه مذهب ماست . و شك نيست كه خير و نفع روح حسى كه دوام وجود روح بارقيت « 3 » و شفافى اوست ، معنى جزئى و شخصى ديگر است از انواع و اشخاص معانى جزئيه از جنس كيف روحانى . پس بايد كه شخصى از انواع لذت حسى مركب باشد از اين دو شخص حقيقى مستقل الوجود از اين دو نوع حقيقى ، و هو محال بالبديهه .
و حدّ لذت و ألم ، آنچه از قدما مشهور است اين است : « إنّ اللّذة إدراك الملائم من حيث هو ملائم » . قال الفاضل الشيرازى : « و إنّما قيد بالحيثية لأنّ الشىء قد يلائم من جهة دون جهة آخر و الإلتذاذ يختصّ بالجهة التى هو ملائم من تلك الجهة و الألم إدراك المنافى من حيث المنافى » .
و بر اين حد نيز شك قوى وارد مىآيد كه دفعش مشكل است . صورت شك اينكه در بعضى موارد « 4 » إدراك شىء ملايم از اين جهت كه ملايم است موجود است و مع ذلك
هامش
( 1 ) . ( م ) : + شك .
( 2 ) . ( م ) : يعنى جزئى حدسى .
( 3 ) . ( م ) : بار ؟ ؟ ؟ .
( 4 ) . ( م ) : مواد .