به عنوان رمز و تشبيه مستفيض مىشود كه محتاج به تأويل و تعبير مىشود ، و گاهى صريحا بدون رمز و تشبيه ، و حكايت مىكند آن صور مستفيضه را ، يعنى افاضه مىكند آن صور را به آلت متخيلهء خود و بعد از آن به آلت حس مشترك خود ، و محسوس مىشوند « 1 » آن علوم از براى او به حيثيتى كه در خواب مىبيند و مىشنود و مىبويد و مىچشد و لمس مىكند آنها را . و بعضى از نفوس قدسيه كه بسيار قوى باشند ، چون أنبيا و أوصيا ، در بيدارى نيز جهت عقلى و نطقى او منع مىكند جهت حسى و حيوانى او را از اينكه به آلت متخيله ملاعبه كند با صور و معانى جزئيه و به عمل آرد مرادات شهويه و غضبيهء او را ، و لهذا به نحوى متوجه مىشود به مبادى عاليه كه آلات و حواس خمس « 2 » او بىحس و معطّل شده كأنّه به خواب مىرود ، پس چنانكه گفتيم متصل مىشود به نفوس فلكى و به ما فوق آنها و مشاهده مىكند علوم حقيقيه و اخبار صادقهء گذشته و آينده را . و اگر - عياذا باللّه - جهت حسى و حيوانى او غالب باشد بر جهت عقلى و نطقى او ، پس به هيچ وجه متوجه نخواهد شد به مبادى عاليه ، بلكه همين متوجه خواهد شد به صور و معانى جزئيهء مخزونه در ذاتش و ملاعبه خواهد كرد با آنها و به عمل مىآورد مرادات شهويه و غضبيهء او را ، به حيثيتى كه به حركت مىآرد قوّه و آلت تحريكى اعضايى ظاهرى خود را ، يعنى آلت جماع را از براى شهوت نكاح ، و آلت بطش را از براى انتقام غضب ، بلكه اگر بسيار قوى و شديد باشد جهت حسى و حيوانيتش متوجه مىشود به نفوس ابليس لعين و ساير شياطين كه همجنس اويند و متصل مىشود به آنها و مستفيض مىشود از آنها به علوم مغالطيه و به أخبار كاذبه و مواعيد كاذبه و امثال آنها .
اما افعالى كه به سبب « 3 » انفعالات مزاج آلات از خارج طارى شود بر ذات نفس ، چنان كه اگر مزاج آلت گرم شود در خواب آتش بيند و اگر سرد شود برف بيند ، نفوس سعيده و شقيه در اين معنى شريكند باهم بلا تفاوت ، چنانكه از كلام ارسطو گفته شد .
هامش
( 1 ) . ( م ) : مىشود .
( 2 ) . ( م ) : خمسه .
( 3 ) . ( م ) : نسب .