ذهن باقى .
وى در ادامه بحث خود اضافه مىكند كه چون طبيعت و ماهيت هيچ مقوله از مقولات عشر لايق آن نيست كه متجزى به اجزاى وهمى غير قار شده مطابق با اجزاى وهمى بعد و مسافت تحقيقى يا تقديرى باشد مگر طبيعت و ماهيت مقولهء أين ، كم و كيف ، لذا ارسطو طبيعت و ماهيت اين سه مقوله را منوّع و معيّن حركت مبهم مىداند و حركت مؤلف از اجزاى شخصى وهمى غير قار آنها را حركت أينى ، حركت كمّى و حركت كيفى نام نهاد .
مصنف براى حركت به معنى اخص سيزده شرط قائل است كه عبارتند از :
1 . وجود حركت . 2 . وجود متحرك . 3 . وجود معين حركت مبهم به اجناس و انواع ذو عرض محدود به ابتدا و انتهاى وهمى و عقلى كه فى الحقيقه موضوع حركت مبهم است به انواع ذو عرض محدود به ابتدا و انتها ، چون أين ، كم ، كيف و انواع آنها . 4 . وجود ما فيه الحركهء حركت و متحرك ، يعنى بعد و مسافت محدود به ابتدا و انتها تحقيقا يا تقديرا كه در حقيقت ما فيه المتحرك است اولا و بالذات و ما فيه الحركه است ثانيا و بالعرض . و به اعتبار ما بين المبدأ و المنتهى ، ما فيه الحركه است و به اعتبار مبدأ و منتها ، مشخص نوع حركتى است كه منوع به مقولة ما باشد . 5 . مغايرت شروط أربعه از يكديگر ذهنا و خارجا . 6 . متجسم و متجزى و ذى وضع بودن معروض حركت . 7 . بقاى شخص معروض حركت . 8 . در زمان بودن حركت . 9 . جنس عالى و سافل ما به التعيين حركت مبهم مطلق يعنى قار باشد . 10 . بقاى سنخ و طبيعت اجزاى آن حركت در مقوله كه ما به النوع حقيقى آن حركت است . 11 . غير قار بودن اجزاى حركت . 12 . أزيد بودن هر جزء لا حق از جزء سابق . 13 . متصل واحد بودن اين اجزاء به حدود مشتركه .
مصنف به انتفاى هريك از اين شروط ، حركت را كه مشروط به آنهاست منتفى مىداند ، لذا وى تغيّر جوهر نوعى از جوهر نوعى خود به جوهر نوعى ديگر و تغيّر جوهرى مادهاى از صورت جوهرى به صورت جوهرى ديگر را به كون و فساد ، به جهت فقدان شروط 3 ، 4 ، 10 و 13 ، حركت نمىداند . در تغير ماده جوهرى به عنوان استكمال ،
احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — صفحة 65
مساهمون: عليقلى ابن قرچغاى خان
ص٦٥