از آن جهت كه « 1 » پيش از شناختن بقوه « 2 » بود و بعد از شناختن بفعل . پس گفت : چراست « 3 » كه چيزها اگر به حس در نيايند « 4 » به وهم و فكر در نيايند « 5 » ؟ جواب گفت : براى آنكه مبدأ گمان حس است ، آنجا كه وهم « 6 » نبود و هم فكر « 7 » نبود .
و دليل بر اين اينكه « 8 » هر آنكه كور زايد از مادر « 9 » ، رنگ را به گمان نتواند آورد « 10 » » « 11 » و گفت ما نشناسيم هيچچيز را شناختن درست ، نه حسى و نه عقلى ، الّا به عقل ، براى اين كه صور همه در اوست « 12 » . و مثلى زد اين سخن را و گفت : « آلات صناعى همه چنانند كه هيچ صنعت نتواند كرد مگر به آلت آن . پس آلت است آلت همهء آلات . همچنين عقل است صورت همه صور ، از آن جهت « 13 » كه او بشناسد صور را ، و وقتى شناسد « 14 » همهء صور را در او آيد « 15 » ، چنانكه گفتيم . پس عقل انسانى « 16 » همه چيزها را بشناسد بدان صفت كه گفتيم » « 17 » .
قال الشيخ أبو على مسكويه : « فيقول « 18 » إنّ النفس الناطقة تدرك الأمور المعقولة به غير النحو الذى « 19 » تدرك الأمور المحسوسة و ذلك لأنّها إذا طلبت الأمور المعقولة إنبسطت و رجعت إلى ذاتها كأنّها تطلب « 20 » شيئا هو عندها و إذا طلبت الأمور المحسوسة خرجت عن ذاتها كأنّها تطلب « 21 » شيئا خارجا عنها فتحتاج حينئذ « 22 » إلى آلة تتوصل « 23 » بها إلى مطلوبها . فإن « 24 » وجدت الآلة صحيحة إستعملتها « 25 » و أدركت الأمر الخارج « 26 » ، ثم حصلت
هامش
( 1 ) . ( همان ) : - از آن جهت .
( 2 ) . ( همان ) : به قوت باشند در او .
( 3 ) . ( همان ) : چه بوده .
( 4 ) . ( همان ) : را كه از آن هرچه در حس نيايد .
( 5 ) . ( همان ) : نيز نيايد .
( 6 ) . ( همان ) : حس .
( 7 ) . ( همان ) : - .
( 8 ) . ( همان ) : + . . .
( 9 ) . ( همان ) : + يا كر .
( 10 ) . ( همان ) : نتواند كه رنگى را در گمان آرد يا آوازى را .
( 11 ) . همان ، ص 452 .
( 12 ) . اين جمله خارج از علامت گيومه در متن ترجمه عربى رساله نفس آمده است . ر . ك . به همان .
( 13 ) . ( همان ) : - .
( 14 ) . ( همان ) : و از آن بشناسد .
( 15 ) . ( همان ) : همه در وىاند .
( 16 ) . ( همان ) : - .
( 17 ) . همان .
( 18 ) . ( فوز الأصغر ) : فنقول .
( 19 ) . ( همان ) : + به .
( 20 ) . ( م ) : يطلب .
( 21 ) . ( م ) : يطلب ؛ ( فوز الاصغر ) : تلتمس .
( 22 ) . ( م ) : فيحتاج حينئذ ؛ ( فوز الأصغر ) : - .
( 23 ) . ( م ) : يتوصل .
( 24 ) . ( فوز الأصغر ) : و إن .
( 25 ) . ( فوز الأصغر ) : إستعملته .
( 26 ) . ( همان ) : الأمور الخارجة .