پس بالجمله در حلول سريانى شرط است انقسام حالّ و محل جميعا و متلازما به انقسام بالذات يا بالعرض حقيقى . و سبب و علت اين شرط اين است كه حلول چيزى در چيزى اگر به نحوى است كه تمام اجزاى حالّ ، در تمام اجزاى محل منطبق و سارى است ، اعم از اينكه تجزّى و انقسام آنها بالذات باشد چون جسم تعليمى ، يا بالعرض حقيقى باشد چون هيولاى اولى ، فحينئذ البته بايد كه به انقسام ما بالذات در خارج ، منقسم شود ما بالعرض در خارج . و اگرنه چنين است ، بلكه به نحوى است كه تمام اجزاى حال منطبق و سارى نتواند بود به تمام اجزاى محلّ ، چون اجزاى شبحيهء خياليه نه آسمان در آلت صغير روح خيالى ، بلكه نسبت « 1 » انطباق و لا انطباق در آنها لا يعنى باشد ، چنانكه نسبت انطباق و لا انطباق ميانهء امور شبحيه روحانيهء خياليه با جسم تعليمى عنصرى آلت خيال كه يكى از عالم مثالى ، يعنى از عالم باطنى و ملكوتى است ، و يكى از عالم عنصرى و از عالم ظاهرى و ملكى است ، نسبت لا يعنى است . و چون انطباق و لا انطباق لا يعنى باشد ، پس انقسام حالّ با انقسام محل لا يعنى است . و از اين جهت است كه اگر آلت خيالى پاره پاره شود در خارج ، هيچيك از صورت شبحيهء خياليه پاره پاره نمىگردد در خارج . و اگر روح خيالى عظيم الجثه و بزرگتر باشد ، قوه قبول صور خياليه و قوت حفظ او از صغير الجثه زيادتر نمىشود ، بلكه گاهى قضيه برعكس است . و همچنين نسبت امور شبحيه خياليه با نفس مجرد غير ذى وضع و غير متجزّى ، به طريق اولى نسبت « 2 » انطباق و لا انطباق لا يعنى است . و تجزّى نفس به تجزّى وهمى خيالى ، بىمعنى است .
و چون اين دانسته شد ، گوييم : حلول سريانى بر دو قسم است : يكى سريانى جسمانى ، و آن عبارت از حلول سريانى است كه محسوس به يكى از حواس خمس باشد بالذات يا بالعرض ، چون خط و سطح و جسم تعليمى و لون و شكل و نور شمس و قمر و چراغ و مانند آنها ، و طعم و بوى و حرارت و برودت و مانند آنها .
دويم سريانى روحانى ، و آن عبارت از حلول سريانى است كه محسوس به يكى از حواس خمس نباشد ، نه « 3 » بالذات و نه بالعرض ، چون نور و شعاع بصرى منبثّ در هوا .
هامش
( 1 و 2 ) . ( م ) : سبب .
( 3 ) . ( م ) : به .