محال است ، پس بايد كه إبصار به انطباع نباشد .
اما ناتمامى قول معلم ثانى اينكه مراد از قوت واصله ميان رائى و مرئى معلوم نيست كه جوهر است يا عرض . و اگر عرض است از مقولهء « 1 » اضافه است يا از مقولات ديگر . و مع ذلك اگر از مقوله عرض است ، قائم به رائى است يا به مرئى ، يا هر دو ، يا به ما بين رائى و مرئى ، يا به مجموع من حيث المجموع . پس اين تعريفى است از همه أبهم و أخفى كما لا يخفى .
مصنف گويد كه حق اين است كه إبصار نه بىشعاع و بىانطباع است ، چنانكه شيخ اشراق گفته ، و نه به خروج شعاع است فقط بىانطباع ، و نه به انطباع نفس حيوانى است به صورت روحانى مبصر به شرط انطباع روح باصره « 2 » فقط ، يا به شرط انطباع روح باصره و جسم شفاف ما بين رائى و مرئى معا بى « 3 » حدوث نور و شعاع ، بلكه به انطباع نفس حيوانى است به صورت روحانى مبصر به شرط انطباع روح باصره و حس مشترك ، به شرط حدوث نور و شعاع روحانى واصله به مرئى از نفس حيوانى با اسباب و شروط ديگر كه مفصّل خواهيم گفت - إن شاء اللّه . و مؤيد اين است آنچه افلاطون الهى در ملتقطات گويد :
« إنّما يرى البصر صورة الشىء فى ذاته لا فى الحس « 4 » و ذلك أنّ صورة الشىء « 5 » تنطبع « 6 » فى الهواء كما ينطبع فى المرآة و شعاع البصر تصل بالهواء فيقبل البصر « 7 » روحانية لطيفة فتبقى فى البصر كما يبقى الشىء فى الوهم » « 8 » .
و مؤيد اين است آنچه ارسطو در كتاب نفس آنجا كه گفت : « بينايى آن است كه رنگ را دريابد به قبول اثرش و مانند او شود به ميانجى هوا بىحركت و زمان و بىانفعال و استحالت زمانى » « 9 » . و در جواب مشكك گفت : كه اگر گويد گويندهاى كه : « اگر ما محسوسات را به توسط هوا يابيم از اين سخن « 10 » واجب شود كه ما نخست هوا « 11 » يابيم و از
هامش
( 1 ) . ( م ) : مقاله .
( 2 ) . ( م ) : با بصره .
( 3 ) . ( م ) : نى .
( 4 ) . ( ملتقطات ) : المحسوس .
( 5 ) . ( همان ) : الصورة التى .
( 6 ) . ( م ) : ينطبع .
( 7 ) . ( همان ) : صورة .
( 8 ) . افلاطون فى الاسلام ، ملتقطات افلاطون ، ص 248 .
( 9 ) . مصنفات بابا افضل ، رساله نفس ارسطو ، ص 420 .
( 10 ) . ( مصنفات بابا افضل ) : - .
( 11 ) . ( همان ) : + را .