به حسب حكمت خاصه جوهر قابل ابعادى است كه به حسب بدن مثالى در مرتبه عالم مثال مبدع و غير نامى و مدرك معقولات فعلى باشد ابداعا ، و به حسب بدن حسى در مرتبه عالم حسى نامى و حساس و مدرك معقولات انفعالى باشد حادثا و تدريجا .
شك و إزاله - اگر گويى : [ اگر ] محرك جسم طبيعى اسطقسى نفس اسطقسى باشد ، لازم آيد كه در اجسام و أبدان مزاجيه اقلا دو نفس باشد ، چه شك نيست كه هريك از اجسام و ابدان اينها من حيث أنّه مركب من الأسطقسات الأربعة الذى الجزء الغالب فيه الأرض ، متحرك به جانب سفل است طبيعيا ، و من حيث أنّه مبدأ للفصل الخاص « 1 » ، مبدأ اثر خاص ديگر است . و همچنين هريك از ابدان نباتى و حيوانى و انسانى را أقلّا دو نفس باشد : يكى متعلق به روح غريزى آنها و به توسط روح به تمام بدن آنها كه مبدأ افعال حكيمانه و مدبّرانه آنهاست ، دويم متعلق به جسم طبيعى اسطقسى كه مبدأ فعل بسيط تحريك آنهاست به جانب سفل ، به مذهب شما ، چه نفس نباتى و حيوانى محال است كه متعلّق به غير روح غريزى باشد . پس بايد كه مبدأ تحريك ، اگر نفس باشد ، متعلق به جزء غالب از اسطقسات أربعه باشد نه به روح غريزى .
جوابش گوييم : دو نفس اصيلى موجد و مدبّر در يك بدن بودن محال است « 2 » در نزد جميع حكما ، اما نفوس متعدد كه فى الحقيقه نفوس اجزاى بدن او و فاعل بسيط و بىشعور محضند محال نيست ، چه دانستى كه مبدأ حركت مستقيمى و حرارت و برودت كه اجزاى بدن حيوان و انسان است ، اعم از اينكه مجرد باشد يا جوهر حلولى الذّات ، در حقيقت و ماهيت حيوان و انسان معتبر نيست ، و مصدّق اين قول اينكه شيخ الرئيس و محقق طوسى و ابن الرشد و بعضى از مفسرين ارسطو ، افلاك كليهء سبعه را مشتمل بر يك نفس كلى و چند نفس جزئى و معين آن نفس كلى مىدانند . و چون نفوس جزئيهء افلاك كه أشرف ، بل عالم و ذى شعورند ، جايز باشد كه متعدد و خادم باشند « 3 » ، نفوس اسطقسيه كه بىشعورند به طريق أولى جايز خواهد بود كه خادم باشند . « 4 »
هامش
( 1 ) . ( م ) : للخاص .
( 2 ) . ( م ) : + و .
( 3 و 4 ) . ( م ) : باشد .