باب پنجم در حقيقت نفس جزئى عينى بما هى عينى و اقسام و احوال آن و اين مشتمل بر يازده مقاله است :
مقالهء اوّل در بيان حقيقت نفس مطلق
اول بدان كه به مسلك حكماى قديم ، ماهيات موجودهء جوهريه منقسم به هشت قسم است . بيانش اينكه اشخاص ماهيات موجودهء جوهريه يا بسيط است يا مركب . و آنكه بسيط است يا در شأنش هست كه جزء مركب شود يا در شأنش نيست . و آنكه در شأنش هست كه جزء مركّب شود يا ماده است ، يا صورت و ما به التمامى ماده است . و آنكه صورت و ما به التمامى است يا حالّ است در ماده ، يا مفارق و متعلّق به ماده . و آنكه مركّب است يا مركب است از ماده و صورت تمامى ، يا مركب است نه از ماده و صورت تمامى . و آنكه مركب است از ماده و صورت تمامى ، صورت تمامى او يا حال است در ماده ، يا مفارق و متعلّق به او .
پس آنكه بسيط است و در شأنش نيست كه جزء مركّب باشد ، او را جوهر مجرد و منزه صرف از ماده و از تركّب ، و عقل مفارق محض خوانند . و آنكه در شأنش هست كه جزء مركب باشد و محل باشد ، ماده خوانند . و اگر حال باشد ، صورت و ما به التمامى مطلق خوانند . و اگر مجرد و متعلق باشد ، نفس ، يعنى صورت و ما به التمامى فاعل خوانند . و آنكه مركب از ماده و صورت نفسى مطلق است ، جسم اسطقسى و مزاجى خوانند . و آنكه مركب از ماده و صورت نفسى مدبّر است ، جسم نباتى و حيوانى و