أعضا را ملك گفتهاند ، همان طبيعت و صورت نوعى مزاجى روحى را خواستهاند كه در بطن ام تخليق اعضا مىكند به قوهء نور و پرتو نفس مثالى از بدن عنصرى ، يا آن نفس مثالى مصوّر بىشعور را خواستهاند كه تصوير أعضا مىكند به توسط روح غريزى مدهوشا و مسخّرا ، چنانكه پيشتر گفته شد .
و همچنين گاهى ملك گويند و صورت نوعى بسيطى غير مزاجى را كه منوّر به نور پرتو نفس اسطقسى [ است ] ، يا « 1 » آن نفس اسطقسى را خواهند ، چنانكه حضرت امام - عليه السلام - در صحيفهء كامله مىفرمايد : « و مشيّعى الثلج و البرد ، و الهابطين مع قطر المطر » « 2 » . چه صورت نوعى ثلج و برد و مطر ، با نفس او محرّك و مبدأ حركت آن جسم است به سفل ، و محرك خارجى به حسب ظاهر لغو است . و أيضا ملك حقيقى ، مباشر نجاسات و قاذورات نمىشوند و ثلج و مطر مباشر اينها مىشود . پس تواند بود كه مراد از ملك محرّك مطر قوتى باشد از قواى نفس اسطقسى در صورت نوعى او نه ملك حقيقى ، چنانكه گاهى ملك گويند و قواى نفس فلكى را خواهند مجازا و إستتباعا كه عرضى است قائم به نفوس فلكى كه به سبب آن قوا مدبّر أبدان خود و متصرّف است در عالم عنصريات بر سبيل فيض و عنايت محض .
و گاهى ملك گويند و قواى نفس ناطقه انسانى را خواهند كه ذاتى او باشد . و گاهى قوتى را خواهند از قواى نفس ناطقه كه فايض باشد از نفوس فلكى بر نفس ناطقهء انسانى و قائم باشد بر نفس ناطقه ، چنانكه گاهى شيطان گويند حقيقتا ، و جوهر مركّب از نفس و بدن كذايى را خواهند . و گاهى شيطان گويند مجازا ، و قواى آن شيطان را خواهند . و گاهى ميل و قوهء شهوى و غضبى را خواهند كه به إغواى شيطان ، متأثر و متصف به قواى شيطان شده باشد . و قد ورد فى الخبر أنّ كلّ من عمل حسنة يخلق اللّه تعالى منها ملكا شاب به و من إقترف سيئة يخلق اللّه منها شيطانا يعذّب به . و فى تفسير الإمام - عليه السلام - فى حديث قال : « و من دفع عن مظلوم قصد بظلم ضررا فى ماله أو بدنه خلق اللّه « 3 » من
هامش
( 1 ) . ( م ) : با .
( 2 ) . صحيفه كامله سجاديه ، ص 55 .
( 3 ) . ( تفسير امام حسن عسكرى ( ع ) ) : عزّ و جلّ .