لشكر مر لشكر خود را .
دويم داخلى كه محتاج به مدبّر خود است در استكمال به كمالات ثانيهء حقيقيهء خود چون تدبير نفس مر بدن خود را كه ما به التمامى و مدبّر اوست ، اعم از اينكه ما به التمامى كلّ واحد واحد أبدان باشد ، چنانكه مذهب بعضى است يا ما به التمامى يك بدن باشد ، چنانكه مذهب مشهور است . پس مدبّر داخلى بر دو قسم تواند بود : يكى مدبر جزء چون تدبير نفس جزئيه بما هى جزئيه « 1 » مر بدن خود را فقط ، اعم از اينكه مثالى باشد يا عينى سماوى باشد يا عنصرى ، به مذهب مشهور . دويم مدبّر كلّ ، چون تدبير نفس كلّ بما هى « 2 » كلّ مر جميع ابدان مثالى و عينى سماوى و عنصرى را ، به مذهب بعضى . و مدبّر خارجى بر دو قسم است : يكى مدبّر جزء چون تدبير سلطان مر اقليم خود را مثلا . دويم مدبّر كل . و اين منحصر در سه قسم است : يكى مدبّر كلّ مطلق ، يعنى مدبّر كلّ موجودات بما هى موجودات كه جاعل حقيقى موجودات است - تعالى شأنه . دويم مدبّر كلّ عقول و نفوس و اجرام سماويات و عنصريات و مواليد آنها ، يعنى عقل اول به حول و قوت و امر و فرمان بارى - تعالى شأنه - كه ما به الربط جميع ماهيات و واسطهء جميع وجودات و فيوضات و خيرات است از بارى - تعالى شأنه - به ما تحت خود . سيوم مدبّر كلّ اجرام و ابدان عالم عنصرى و آن عبارت از نفس فلك محيط است به اعانت ساير نفوس و اجرام فلكى ، به مذهب ارسطو و حكماى قديم ؛ و عقل عاشر است ، به مذهب متأخرين .
چون دانسته شد گوييم : مدبّر خارجى كلّ عالم عنصرى ، اعم از اينكه عقل عاشر باشد يا نفس فلك محيط به منزلهء پدر ، و مادهء اولاى عنصرى به منزلهء مادر ، و صور أسطقسات أربعه به منزلهء بذر و نطفه ، و اجرام فلكى و شعاعات كواكب به منزلهء آلت فاعلى إعداد و استعداد بذر است ، و جوف فلك قمر به منزلهء رحم اين مادر است . پس مدبّر كلّ عالم عنصرى كه مالك أعظم و نايب « 3 » پروردگار است در عالم عنصرى ، بعد از ايجاد اين بذر و نطفهء اسطقسيه ، به امر پروردگار ، احداث مولدات مىكند كه به منزلهء فرزندان است در جوف فلك قمر . پس مدبّر كلّ عالم عنصرى به اعانت نفس شمس و
هامش
( 1 ) . ( م ) : جزئى بما هو جزئى .
( 2 ) . ( م ) : هو .
( 3 ) . ( م ) : ؟ ؟ ؟ ؟ ؟ ؟ .