و من مىگويم : كه مراد ارسطو از نفس ، اينجا ، نفس جزئى مثالى مبدع بما هى « 1 » نفس حسى متعلق بروح الغريزى العنصرى است . و مرادش از علت فاعلى ، فاعل صور اعضا و صورت تخطيطيهء بدن است نه فاعل تغذّى و حس و حركت . پس مرادش اين است كه هر نفس جزئى شخصى ، هم علت فاعلى صور اعضائيه « 2 » و تخطيطيهء بدن است بما هى نفس جزئية متعلقة « 3 » بروح الغريزى البسيط فقط « 4 » ، از آن جهت كه مصوّر صور اعضائيه اوست ، و فاعل بايد كه مقدم باشد بر معلول خود البته ؛ و هم علت صورى اوست بما هى متعلقة « 5 » به ، از آن جهت كه صورت تمامى و كمال اول اوست ؛ و هم علت غايى اوست بما هى متعلقة « 6 » به ، از آن جهت كه تصوير و تخليق بدن از براى اين است كه ذو نفس باشد . و مؤيد اين است آنچه ارسطو در همين كتاب نفس گويد كه : « تمام بر دو نوع بود : يكى آنكه چيز تام « 7 » بود بعينه چون مبدأ حرارت آتش ، دويم « 8 » آنكه چيز تمام كننده بود چيزى را چون ملّاح كه تمام كشتى است ، بدان معنى كه تمامكننده است كشتى را « 9 » ، و بنّا كه تمامكننده است بنا را » « 10 » .
و من مىگويم كه يعنى بدان معنى كه هم تمام كشتى و هم تمامكننده كشتى است ، چنانكه در همين كتاب گويد كه نفس سازندهء به آلت است و هم سازندهء آلت . و مؤيد اين است آنچه يعقوب بن موسى گويد كه حكماى « 11 » قديم از عجايب افعال نفس گويند كه عجب حالتى است كه بدن نه آلتى است غريب كه نفس به او استعانت كند و او را نگاه دارد و هم به دو كار كند . و مؤيد اين است آنچه حنين بن اسحاق از ارسطو در كتاب حيوان گويد : « قد ذكرنا اختلاف مواليد الحيوان فلنذكر السبب الذى من أجله يكون التنفس و الحركة . فنقول إنّ ذلك لا يخلو « 12 » أحد أمرين إما أن يكون ذلك بقوة فى المنى و الزرع « 13 » ، أو يكون بسبب من خارج ، فنقول « 14 » إنّه لا يمكن أن يخرج شىء من المنى إلّا بمماسة إذا كانت
هامش
( 1 ) . ( م ) : هى .
( 2 ) . ( م ) : اعضايند .
( 3 ) . ( م ) : هو نفس جزئى متعلق .
( 4 ) . الغريزية البسيطة فقد .
( 5 و 6 ) . ( م ) : هو متعلق .
( 7 ) . ( مصنفات بابا افضل ) : تمام .
( 8 ) . ( همان ) : گرمى آتش كه آتش بدان تمام است ؛ و نوع دوم از تمام .
( 9 ) . ( همان ) : - كشتى را .
( 10 ) . همان ، ص 404 .
( 11 ) . ( م ) : حكيماى .
( 12 ) . ( فى معرفة طبائع . . . ) : لا يعدو .
( 13 ) . ( م ) : الذرع .
( 14 ) . ( م ) : فيقول .