دارد . حكيم تبريزى با نظريهء حركت در جوهر به شدت مخالف است ، و با قول به وجود ذهنى نيز روى خوش نشان نمىدهد . او در رسالهء الأصل الأصيل به ابطال وجود ذهنى پرداخته و آن را بر دو مقدمه استوار ساخته است . از جملهء مسائل مهم و اساسى كه شيخ رجبعلى تبريزى روى آن تأكيد مىگذارد ، يكى اين است كه او اطلاق وجود را بر واجب و بر ممكنات به نحو اشتراك لفظى مىداند . در همين مورد است كه حكيم تبريزى به قول حكماى هند تمسّك كرده و مىگويد : حكماى هند به اين معنى تصريح كردهاند و گفتهاند كه حق تعالى هست نه به هستى كه ممكناتند « 1 » .
او پس از پذيرش قول به اشتراك لفظى وجود بين واجب و ممكنات ، نظريهء ديگرى را مطرح مىكند كه بسيار بحثانگيز است . شيخ رجبعلى تبريزى صفات حق تبارك و تعالى را انكار كرده و معتقد است صفات در مورد واجب عين ذات نيست ، زائد بر ذات نيز نمىباشد . اين سخن به معنى اين است كه ذات مقدس حق تبارك و تعالى از هرگونه صفت منزّه و مبرّاست و نمىتوان او را موصوف به صفات دانست . مبانى فكرى و فلسفى شيخ رجبعلى تبريزى به گونهاى است كه به نوعى از الهيات تنزيهى منتهى مىگردد . طرز تفكر و سبك انديشهء او به هيچ وجه جديد نيست و سابقهء آن به زمانهاى دور بازمىگردد .
منابع فكرى اين حكيم و كتابهايى كه او به آنها دسترسى داشته براى ما شناخته شده نيست . البته او به كتاب اثولوجيا كه از روى اشتباه آن را به ارسطو منسوب كردهاند استناد كرده و رگههاى فكرى مكتب نو افلاطونى در آثارش بوضوح قابل مشاهده است . حكيم تبريزى در برخى موارد به سخنان حكماى هند نيز تمسك كرده ولى به هيچ وجه سند گفتار خويش را روشن نكرده است . با اين همه نمىتوان بهطور قاطع ادّعا كرد كه شيخ رجبعلى تبريزى از حيث اسلوب انديشه و طرز تفكر به كداميك از مكتبهاى شناخته شدهء فلسفى وابسته است . آنچه در آثار شيخ رجبعلى تبريزى واضح و آشكار است و مىتوان آن را سند سخنان اين حكيم به شمار آورد ، تعدادى از احاديث و روايات اهل
هامش
( 1 ) . همان ، ص 227 .