انسانى باشد كه حادث زمانى است ، و الّا لازم آيد كه زمان و معروض زمان ، حادث زمانى باشند نه مبدع . و از اين لازم آيد كه زمان نيز در زمان موجود باشد ، هذا خلف و محال .
و أيضا اگر زمان و معروض زمان ، امر موجود در خيال انسانى باشد ، لازم آيد كه اگر بالفرض تمام انسان معدوم شود ، ديگر هيچچيز در واقع حادث به حدوث زمانى نگشته ، نباتات و جماداتى كه به سبب تأثيرات حركات سماوى موجود باشند ، مسبوق به عدم ذاتى باشند فقط ، و هذا خلف و محال . و دلايل ديگر هست كه سيد المتأخرين ذكر كرده ؛ اگر خواهند آنجا رجوع كنند .
پس بايد كه حركت قطعى دورى فلك متحرك به حركت يومى ، رسمى باشد تدريجى به حصول در آلت خيال فلك محيط كه مبدع من وجه و حادث من وجه باشد ، يعنى مبدع باشد به حسب طبيعت حركت جزء لا على التعيين حركت قطعى مطلق ، و حادث باشد به حسب هر جزء از اجزاى فرضى او كه اجزاى اوست بالعرض اجزاى مقدار متصل غير قارش إلى غير النهايه ، الّا اينكه هميشه جزءمّاى لا على التعيين او مرتسم باشد بالفعل در خيال فلك متعاقبا أزلا و أبدا ، و ساير اجزاى لا على التعيين او يا زايل باشد « 1 » از خيالش ، يا موجود بالقوة إلى غير النهايه . و زمان غير متناهى الطرفين ، عبارت از مقدار متصل غير قارّ اين رسم تدريجى الوجود كذايى باشد كه عارض باشد من حيث طبيعته ، و حادثا من حيث أجزائه بالذات كه اجزاى وهمى اوست بالذات ، الّا اينكه هميشه جزءمّاى لا على « 2 » التعيين او مرتسم باشد بالفعل در خيال فلك متعاقبا أزلا و أبدا ، و ساير اجزاى لا على التعيين او ، يا زايل باشد از خيالش ، يا موجود بالقوهء محض إلى غير النهايه .
تذنيب - و بايد دانسته شود كه در حركت قطعى ، يعنى رسم ممتد متصل غير قارّ در خيال كه مؤلّف از اجزايى « 3 » است كه به حسب مرور به مسافت ، متجزى باشد به اجزاى غير قارّى كه هريك از آن اجزا نيز اقّلا متجزى باشد به چهار كون و لا كون ، چنانكه پيشتر گفته [ شد ] ، ميان حكما اختلاف است . بعضى گويند كه مطابق اين رسم ممتد و متصل غير قارّ ، موجود است در جسم متحرك . سيد الحكماء المتأخرين نيز در قبسات بر آن رفته
هامش
( 1 ) . ( م ) : + يا .
( 2 ) . ( م ) : لا لا على .
( 3 ) . ( م ) : اجزاى .