الشىء « 1 » و هو موجود فيه لا بطريق العرض فقوله : موضوع ، يريد به ما يتوطّأ « 2 » لقبول الصور الطبيعية . و قوله الأوّل بفصلها « 3 » من الموضوعات التى ليست اوّلا كالاسطقسات الأربعة و المركبات منها التى من شأنها أن تقبل « 4 » صور أو لأنّ اسم الموضوع من أسماء المضافات ذكر هاهنا « 5 » الموضوع موضوع « 6 » له . قال لشىء شىء يعنى بواحد « 7 » واحد من الأشخاص الأوّل » « 8 » ، إلى أن قال : « و قوله و هو موجود فيه لا بطريق العرض فصل ما « 9 » بين الهيولى و ما « 10 » بين ما يعرض لها فإنّ العدم عارض فى الهيولى و هو « 11 » موجود فى الشىء الذى « 12 » موجود فيه إلّا أنّ وجود الهيولى فى المركب منها و من الصورة بذات المركب إذ كانت مقومة لذاته . فأمّا وجود العدم فى المركب بطريق العرض إذ كان ليس بمقوم لذات المركب » « 13 » .
دليل ديگر بر اين مطلب كه به خاطر مصنف رسيده است اين است كه : شك نيست كه مبدأ فعل و مبدأ قبول از غير ، متقابلانند . و شك نيست كه مبدأ اثريت فعلى يا انفعالى در هر نوع مركب از جنس و فصل البته مستند به فصل اوست نه مستند به جنس او ، چنانكه بالقوهاى است محض از براى قبول جميع صور از براى جوهر بالقوه محض ، يعنى مادهء اولى مستند به فصل اوست نه به جنس او ، و فاعليت محض از براى جوهر فاعل ، مثلا صورت نوعى نار ، مستند به فصل اوست نه به جنس او . و شك نيست كه هر چيز طبيعى بسيط محض ، اعم از اينكه نوع مركب از جنس و فصل باشد يا مركب نباشد اصلا ، البته بايد كه مبدأ اثر واحد باشد نه كثير ، چه جاى مبدأ آثار متقابله . و شك نيست كه جواهر أربعهء أسطقسيه ، مثلا أرض هم مبدأ اثر فعل و اثر تبريد بوده متصف به صفت و قوت فاعله يعنى برودت است بالذات ، و مبدأ تأثير است به غير خود بالذات ، و هم مبدأ اثر انفعال بوده متصف به صفت و قوهء منفعله يعنى يبوست است بالذات و قابل تأثر است از
هامش
( 1 ) . ( مقالة فى الموجودات ) : + فقوله .
( 2 ) . ( همان ) : ما هو موطأ .
( 3 ) . ( همان ) : ففصلها .
( 4 ) . ( م ) : يقبل .
( 5 ) . ( مقاله فى الموجودات ) : هنا .
( 6 ) . ( همان ) : - .
( 7 ) . ( همان ) : لواحد .
( 8 ) . مقالة فى الموجودات ( رسايل فلسفى يحيى بن عدى ) ، ص 49 .
( 9 ) . ( همان ) : به .
( 10 ) . ( همان ) : - .
( 11 ) . ( همان ) : - .
( 12 ) . ( همان ) : + الهيولى .
( 13 ) . همان .