غير شبحى قياس به يكديگر .
تقسيم - و به قسمت ديگر ماهيت مجعول و موجود به غير يا واحد است يا كثير ، يا بسيط است يا مركب . و متكثر و مركب يا حقيقى است يا غير حقيقى . و مركب حقيقى يا مركب است به تركيب اوّلى ، و اين بر دو قسم است : يكى به حسب مجعوليت و موجوديت خاص كه مركب شخصى نيز گوييم ، چون شخص مركب از ماهيت و وجود خاص فقط ، اعم از اينكه آن امر مركب شخصى اصيلى باشد يا تبعى ؛ و اگر اصيلى باشد مركب از نوع حقيقى و از وجود خاص باشد ، چون اشخاص مركب از نوع حقيقى جوهر و كم و كيف و از وجود آنها مثلا ؛ يا مركب از ماهيت و وجود فقط ، چون اشخاص نقطه و وحدت . دويم به حسب ماهيت من حيث هى هى ، چون نوع مركب از جنس و فصل ، اعم از اينكه متعقل بالذات باشد يا متعقل بالغير .
يا مركب است به تركيب ثانى ، چون موجود مركب از دو نوع موجود ، اعم از اينكه مركب از دو نوع جوهرى باشد ، چون جسم طبيعى موجود به وجود خاصّ مركب از مادهء بسيطهء موجود و صورت نوعى بسيط موجود كه هريك مركبند از جنس و فصل موجود به وجود خاص ؛ يا مركب از دو نوع عرضى ، چون بياض شديد يا حركت سريع كه بياض شديد مركب از بياض موجود و شدت موجود ، و حركت سريع مركب از حركت موجود و سرعت موجود است .
اگر تركيب « 1 » حقيقى از دو نوع عرضى جايز باشد يا مركب است به تركيب ثالث ، چون اجسام اسطقسيهء متحده كه مادهء ثانيه است قياس به صور نوعيهء مزاجيه ، به حسب مذهب مصنف و ساير حكماى قائلين به تركيب اسطقسات از مادهء اولى و صورت نوعى ، نه مركب از ماده و صورت جسمى و صورت نوعى . يا مركب است به تركيب رابع ، چون اجسام مزاجيهء غير اعضائيه كه مركبند از اسطقسات متحده و از صورت نوعيهء مزاجيهء معدنيه ، يا اخلاطيه يعنى صفرا و سودا و خون و بلغم . يا مركب است به تركيب خامس ،
هامش
( 1 ) . ( م ) : تركّب .