خارجى ؛ چهارم امر منزّه و مقدس از ماهيت و وجود و موجود خارجى و قيوّم ماهيت و وجود و موجود خارجى .
و قسم دويم بر سه قسم است : يكى حقيقى ؛ دويم اعتبارى نفس الامرى ؛ سيوم اعتبارى اختراعى . و حقيقى چهار قسم است : يكى ماهيت خاص ذهنى ؛ دويم وجود خاص ذهنى ؛ سيوم موجود ، يعنى ماهيت متصف به وجود ذهنى ؛ چهارم وجهى از وجوه امر منزّه و مقدّس از ماهيت و وجود و موجود در ذهن .
تقسيم - و به قسمت ديگر ، ممكن أن يشار إليه مطلق بر سه قسم است : يكى تعيّن ؛ دويم متعيّن ؛ سيوم امر مركب از تعيّن و متعيّن . و هريك از اينها بر دو قسم است : يكى حقيقى و دويم مجازى . و تعيّن حقيقى يا اتصالى است يا انتسابى . و اتصالى يا مقوّم است يا غير مقوّم . و مقوم بر سه قسم است : يكى متمّم و مقومى است كه فصل منوّع و ما - به النوع باشد . دوم متمم و مقومى است كه فصل مشخّص و ما به الشخص باشد . سيوم متمم و مقومى است كه همين مصوّر مادهء ناقص الوجود باشد . و غير مقوم بر سه قسم است : يا كمال متعيّن است يا نقص ، يا نه نقص و نه كمال .
تقسيم آخر - و به قسمت ديگر ، ممكن أن يشار إليه بالغير بر دو قسم است : يا بسيط محض است ، چون ماهيات اجناس عاليه و فصول مقوّمهء آنها بما هى جزء للنوع در مرتبهء هى هى و ماهيات بسيطهء غير جنسيه و فصليه ، چون ماهيت نقطه و وحدت بما هى جزء للموجود و وجود خاص بما هو جزء للموجود در مرتبهء تحقق ؛ يا مركّب است به تركيب مّا ، اعم از اينكه مركّب از أجزاى تضمنى باشد چون موجود مركّب از ماهيت و وجود و نوع بسيط مركب از يك جنس و فصل فقط ، يا مركب از أجزاى اصيلى و مطابقى چون موجود مركب از دو نوع بسيط ، يعنى جسم مركب از ماده و صورت . و اول را يعنى بسيط را فاقر الذات مطلق و دويم را فاقر الذّات مجعول و موجود بالغير خوانيم . و مجعول و موجود بالغير خارجى ، يعنى ماهيت متصف به جعل و وجود بالغير خارجى يا جوهر است ، يا عرض ، يعنى يا موجود لا فى موضوع است ، يا موجود فى الموضوع . و جوهر يا جوهر اوّل است كه جوهر جزئى و شخصى نيز گويند ؛ يا جوهر ثانى كه جوهر كلى
احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — صفحة 128
مساهمون: عليقلى ابن قرچغاى خان
ص١٢٨