ماهيات متقررهء در ذهن ، اعم از اينكه نفس الأمرى باشد يا اختراعى . دويم آنكه ممكن أن يشار إليه باشد در خارج ؛ و اين بر دو قسم است : يكى آنكه ممكن أن يشار إليه باشد به اشارهء حسّى يا وهمى ، چون محسوسات و موهومات خارجيهء جزئيه . دويم آنكه ممكن أن يشار إليه باشد به اشاره عقلى ، چون معقولات خارجيهء لا بشرطيه و كليات طبيعيه .
و جميع اين امور ممكن أن يشار إليه بالغير به حسب احتمال عقلى به قسمت ديگر بر سه قسم است : يكى آنكه ممكن أن يشار إليه به غير باشد اصالتا ، يعنى اصالتا شىء بالغير و فاقر الذات باشد به شىء غنى الذات نه تضمنا و نه تبعا و التزاما ، چون ماهيات جوهريه و كميّه و كيفيه و موجود متشخص به ممكن أن يشار إليه بالذات - تعالى و تقدس - مثلا كه به منزلهء مدلول مطابقى لفظ ما وضع له ، ممكن أن يشار إليه به غير است اصالتا و مطابقتا نه « 1 » تضمنا يا « 2 » تبعا .
دويم اينكه ممكن أن يشار إليه به غير باشد تضمنا ، چون ماهويت ماهيت متشخص و موجود به ممكن أن يشار إليه بالذات بما هى ، و وجود خاص آن ماهيت به او بما هو وجود خاص در مرتبهء هو هو و نفس الأمر ، چه حقيقت ماهيت موجود به وجود خاصّ ظلّى كه به وجهى از وجوه عين كثرة مّاست ، تكثر و تجزّى او به اين اجزا « 3 » از بابت اجزاى جسم طبيعى نيست كه هريك اصالتا و مطابقتا ممكن أن يشار إليه بالغير بوده مقدم باشد بر كلّشان ، بلكه تجزّى و تكثر او كه ماهويت ماهيت و وجود خاصّ ظلى آن ماهيت است به غير ، به منزلهء مدلول تضمنى ممكن أن يشار إليه است تضمنا ، نه مثل ماهيت موجود به غير شخصى اصالتا و مطابقتا ، چه ماهويت ماهيت تضمنى در خارج اگر معرّا باشد از وجودش در خارج ، چنانكه معرّاست در ذهن تقديرا و تعملا ، همان ماهويّت است تضمنا ، نه ماهيت موجود . و وجود ظلى او به غير اگر معرّا باشد از ماهيت ، چنانكه معراست در ذهن تقديرا و تعمّلا ، همان وجود كذائى به غير است نه موجود به غير . و
هامش
( 1 ) . ( م ) : به .
( 2 ) . ( م ) : تا .
( 3 ) . ( م ) : آخر .