مؤتلف از اجزاى بدن عنصرى سابق است .
معاد به معنى اول و دوم عبارت از رجوع نفس ناطقه از عالم دنيا به عالم آخرت است و اين معاد عقلانى است . و معاد به معنى سوم عبارت از بازگشت نفس به بدن حسى عينى است كه مؤتلف و ملتئم از اجزاى بدن حسى سابق است كه قبلا متلاشى شده بود . و اين معاد جسمانى است .
مصنف همچنين قائل است كه به اين نحو معاد جسمانى حكماى اولين و آخرين به محض قول مخبر صادق ايمان آوردهاند و دليل عقلى بر اثبات آن نگفتهاند . اما دليل مصنف بر معاد جسمانى كه بواسطه آن از صاحب شرع صله و جايزه مىخواهد اين است :
اگر عدم عود نفوس حيوانى يا انسانى به بدن عنصرى مثل بدن عنصرى سابق جايز باشد ، لازم آيد كه حق مظلوم از ظالم ( خواه حيوان باشد يا انسان ) ستانده نشود و اهمال در اجراى عدالت الهى صورت گيرد ، لكن چون تالى محال است پس بايد عدم معاد جسمانى جايز نباشد ، بلكه وجودش ضرورى باشد . بنابراين وى به مكافات و جزاى حسى قائل است و آن را لازمهء اجراى حق و عدالت الهى مىداند ، و عمده دليل بر حشر جسمانى را قصاص جسمانى و ظهور اسم عدالت پروردگار بر مخلوقات موجود در روز قيامت ، و ظهور قدرت كامله و بالغهء او در احياى اموات ، بىاسباب سنت ، ذكر مىكند .
وى همچنين درباره عالم آخرت مىگويد : عبارت از عالمى است كه مقابل عالم دنياست و عالم دنيا نزد جمهور ، عبارت از عالم ظاهر و محسوسى است كه نزد نفس ناطقه و مدارك آن حاضر و معلوم است به عنوان احاطه بر آن نه به عنوان اقرار به موجوديتش فقط . و عالم دنيا نزد اهل علم و تحقيق ، عبارت از عالم محسوس به حواس خمس ظاهرى است . و عالم آخرت عبارت از عالمى است كه باطن دنيا و غايب از مدارك نفس ناطقهء هيولانى و والاتر از احاطه نفس بر آن است ، و ادراك نفس از آن در حد اقرار به آن است فقط . و اضافه مىكند كه عالم آخرت بنا بر آنچه از احاديث شريف و كلام حكماى الهى متقدم مستفاد است منقسم بر دو عالم است :
احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — صفحة 104
مساهمون: عليقلى ابن قرچغاى خان
ص١٠٤