است كه معلول و محدث از علت موجدهء خود به حدوث و تأخر امتدادى غير قار موهوم مؤخر باشد ، يعنى عدم و امكان ذاتى او در علم جاعل باشد و بعد از امتداد غير قارى كه كه متخلل ميان علت و معلولش باشد ، در خارج علم جاعل حادث شود .
2 . مذهب حدوث ذاتى كه عبارت از حدوثى است كه معلول و محدث ، مؤخر از علت موجدهء خود باشد به حدوث و تأخرى كه عدم و امكان ذاتيش در علم جاعل دائما باشد و مع ذلك بنفس ذات بذاته يا بما هو متصف بصفة القادرية محدث معلول خود باشد . اين ظاهر مذهب حكماى مشايين متأخر ، يعنى شيخ و فارابى و اتباع آنهاست .
3 . مذهب حدوث دهرى صرف كه مختار و مطلوب مصنف است و بيانش عبارت است از اينكه : تمام عالم ممكنات ، يعنى دهر و زمان و دهريات و زمانيات بأسرها قياس به واجب الوجود كه خارج از سلسله ممكنات و موجد و محيط و ماسك دهر و زمان و مافيهماست ، حادث صرف و مؤخر محض از واجبند به حدوث دهرى صرف ، و قائم به او باشند به عنوان ممسوك ازلا و ابدا نه به حدوث لزومى اتصالى . و ذات اقدس واجب ، محدث صرف و مقدم محض باشد از غير خود به احداث دهرى و تقدم سرمدى صرف ، زيرا از معلولات خود منفصل الذات صرف است به انفصال ذاتى سرمدى غير متناهى و فوق غير متناهى .
مصنف خاطرنشان مىكند كه مذهب سيد الحكماء مير داماد نيز كه به نور احاديث شريف به آن هدايت شده قول به حدوث دهرى است ، الّا اينكه او اين نحو حدوث را حدوث مطلق اصطلاح كرده و ما حدوث دهرى صرف تا از حدوث دهرى ذاتى كه از سنخ موجد و محدث است ممتاز شود . وى نيز اضافه مىكند كه حدوث دهرى به مسلك مير داماد خالى از شائبه نقص نيست ، درحالىكه به مسلك ما اتم و اوضح است ، زيرا گرچه مسلك مير داماد هم همان مسلك مبانيت محض من جميع الوجوه ميان ذات اقدس واجب و ذات ممكنات است ، اما سيد داماد به پيروى از شيخ و فارابى وجود خاص ممكنات را در خارج ، امر حقيقى تضمنى زايد بر ذات و ماهيت خارجى نمىداند ، بلكه همان متحيث بودن ماهيت خارجى مىداند به حيثيتى كه مبدأ و منشأ انتزاع مفهوم بديهى
احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — صفحة 102
مساهمون: عليقلى ابن قرچغاى خان
ص١٠٢