چون خردل داخل كنند ، بدون جوشيدن خمر مىشود و شيرين مىباشد و با زعفران ، باعث شدت سرور و تقويت جگر و دل مىگردد و چون با دانه انگور باشد ، قابض مىشود و ريحانى ، آن است كه خم را بعد از اندودن به زفت و يا به قير و موم و عود كشته بخور كنند و در آب انگور ، مورد و مصطكى و به شيرين و سيب به قدرى اندازند و بعد از آفتاب گذاشتن ظرف ، آن را در زمين دفن كنند و آنچه بر او شش ماه نگذشته باشد ، مستطار نامند و به فارسى ولانى گويند .
چون آب انگور را بجوشاند تا ربع او بسوزد و در خم كنند او را جمهورى گويند و مزه غليظ را قهوه نامند و او ، قاطع باه است و شرابى كه از يك سال تا دو سال گذشته باشد عتيق گويند و او ، در سوم و در دوّم ، خشك است و قديم او كه زياده از دو سال تا چهل سال است ، پيوستهء او ، در سوم و تازهء او كه مستطار است ، در دوّم ، گرم و تر و از شش ماه تا يك سال ، در آخرِ دوّم ، گرم و مايل به رطوبت است و اولى آن است كه بعد از جوشيدن ، اقلًا تا سه ماه نگذرد استعمال نكنند .
قوىترين از اين اقسام ، زرد عتيق رقيق و ضعيفترين همه تازهء سفيد است و رقيق او ، سريع النفوذ و مفتّح و غليظ آن ، دير هضم و كثير الغذاء و مقوّى اعضا و شيرين او ثقيل و غذائيت او غالب و ترش شيرين او مفسد هضم و مضرّ عصب و مورث توحش و قسم قابض خمر ، حابس طبع و باعث خشونت سينه و دباغه معده و قوى الخمار و تلخ او ، جالى و مفتّح و هاضم و سياه او دير هضم و مولد سودا و سرخ خوشبوى او كه عبارت از ريحانى است ، معتدل و بهتر از ساير و مصدع است و بد بوى او مصدع و مورث امراض مهلكه و مشمس او كه در آفتاب رسانيده باشند و بعد از جوشش به سايه نبرده ، تند و سريع الانحدار و با تفريح بسيار و مولد تبهاى حارّه و امراض حارّه و مطبوخ او كه جمهورى باشد ، غليظ و مسخّن و منضج و مقوّى عصب و مصدع است و مدفون او كه خم را در زمين دفن كرده باشند واصلا در آفتاب نگذاشته باشند ، غليظ و دير هضم و متعفن ، و مولد تبهاى مزمنه است . شراب كهنهء صرف ، موذى اعصاب و مورث سحج است و ممزوج به اعتدال ، مصلح حال بدن و ممزوج به آب كثير ، باعث سستى اعضاء و استسقاء و ثقيل او ، دير هضم و خفيف او ، سريع النفوذ و قديم او ، مضرّ حواس و اعصاب و تازه او ، نفاخ و دير هضم و مورث امراض بلغمى و شراب تازهء تيره ، مولد سنگ مثانه و مسدد و صاف او مفتّح و مدر است .
تحفة المؤمنين ( تحفه حكيم مؤمن ) ( فارسى ) — صفحة 372
مساهمون: مؤسسه احياء طب طبيعى
ص٣٧٢