او قويتر از شاخه رطبه و مايل به سرخى و به قدر قامتى و در اكثر ، بر عليق متشبك و آنچه در نزديكى او باشد . گلش سرخ و بعد از ريختن گل ، غلافهاى كوچك از او به هم مىرسد و در آن ، تخمهاى ريزه است و بيخش خشبى و سرخ و مستعملِ از او ، عصارهء بيخ تازهء آن و ريشههاى باريك اوست و آن را لحاء انجبار گويند .
در سوم ، سرد و خشك و قاطع خون جميع اعضاء ؛ خصوصاً از سينه و بواسير و حابس اسهال مزمن و نزلات و مسكّن قى و مقوّىّ امعاء و اعضاء و جهت تسكين التهاب صفرا و غليان خون و ضعف اشتها و بول الدم - تازه و مزمن - و دفع سموم و انفتاح افواه عروق مقعد و سل تازه و كهنه حتّى ذبول را ، نافع . و ضماد او و آشاميدن او جهت سحج و اسهال كبدى و شكستگى اعضاء و كوفتگى [ گرفتگى ] عضل و فسخ و هتك آن و ذرورش جهت رويانيدن گوشت و قطع نزف الدمِ زخمها ، به غايت نافع .
قدر شربتش يك مثقال و از عصارهء او يك درهم و از برگش پنج درهم و مضرّ مبرودين و مصلحش زنجبيل و بدلش مثل او زرشك و ربع آن گل ارمنى است .
[ 528 ]
انجدان :
به فارسى انگدان و به لغت دار المرز ، كوله پر نامند . تخم نباتى است ساقش مجوف و سطبر و بلندتر از قامتى نيز مىشود . و برگش شبيه به برگ كلم و از آن بزرگتر و گلش چترى مثل شبت و سفيد و ثمرش بعد از رسيدن ، سفيد و مدور و پهن شبيه به درهم و بسيار خوشبو و ساق او را به تركى ، بالدرغان و بيخش را به عربى ، محروث و صمغ او را حلتيت طيب نامند . و قسمى از آن را ثمرش سياه و بدبو و برگش مثل صفحهء سوختهء پر سوراخ و ساقش ضعيفتر از قسم سفيد و صمغ او بدبو و حلتيت منتن نامند . و به فارسى انكوزه [ و گياه آن را كماه ] نامند و سفيدش بهتر از سياه .
در دوّم ، گرم و خشك و سياه او در سوم . و مدر بول و حيض و شير و مسخّن گرده و روده و ملطّف اغذيه و محرِّك باه و مقوّىّ معده و مقطع بلغم و محلّل رياح و جهت عسر بول بلغمى و برانگيختن اشتها و تقويت هاضمه و دفع ضرر اغذيه غليظه و ادويه سميه و اخلاط غليظه و سدهء سپرز و سكنجبين او با ميپختج جهت تب ربع ، مجرب . و به دستور ، جهت تب بلغمى و تبهاى مركّبه ، به غايت مؤثر . و جهت درد سينه و سرفه و عرق النسا و مفاصل و استسقاء و يرقان و رفع فواق ؛ حتّى بوئيدن آن ، مجرب . و با شراب ، در اخراج جنين ، قوى الاثر و ضمادش با موم روغن جهت خنازير و جراحات و عرق النسا و امثال