بسى زيان دارد و شب بسيار خفتن هم زيان دارد و خواب و بيدارى هم بر سبيل رياضت و عادت يابد و جماع هم زيان دارد بلاخلاف مسئله آنچه گفتهاند كه در زمستان طعام گرم بالفعل بايد و در تابستان سرد بالفعل بايد حقست كه طعام سرد كرده خوردن اكثر اوقات سود دارد و آنچه گفتهاند كه الوان اطمعه جمع كردن طبيعت را متحير سازد درستست امّا آنچه گفتهاند كه دفع مضرت حلو بحامض و حامض و تفه بمالح و مالح بتفه و حامض كنند بعينه همان جمع الوان اطعمه است و مضر بود و آنچه گفتهاند كه پرهيز در صحت همچو ترك پرهيزست در مرض يعنى معتاد كه در مرض ترك بعضى عادات كرده باشد با زير سر كار خود رود در صحت و پرهيزى كه در مرض فرمودهاند ملازمت نكند نه آنكه هرچه خواهد كند و آنچه گفتهاند كه غذاى صحيح صفراوى نبرد و مرطب بود كه هر خلطى را غذاى مخالف فرمودهاند چون دانستى كه صحيح را بمعتاد حفظ صحت بايد اصلا التفات بدين سخنان منماى چه اين مسئله در دفع مرض مناسب بود نه در حفظ صحت زيرا كه مردم گرمسيراب گرممزاجاند و هنديان اكثر ادويه حاره خورند و دائما حفظ صحت بدان كنند و باقى گرمسيران بر خرما و امثال آن مواظبت مىنمايند و اين خود از مشهوراتست و مردم تركستان و كوهستان و سائر سردسيرات اكثر بدوغ و ماست و سركه و امثال آنها مشغولاند و حفظ صحت بدينها مىكنند و تدبير مشروب چنان بايد كه آب در وقت تشنگى خورند و بىضرورت نخورند و بعد از حركتهاى عنيف چون جماع و غيره نخورند و اگر ميسر بوده باشد آبهاى كه مردم آزموده باشند بهترست كه خورند و اگر بابى كه معتاد بود بهترست هواهاى هواهاى قوى را ملازمت كنند بر سبيل حادت و از هواهاى سست و عفن و بلاد و طواعين پرهيز واجب دانند اللّهم و دفعنا لهذا شراب سكر در حفظ صحت هيچ نفع ندارد زيرا كه از خمارش درد سر خيزد و مرض چگونه حافظ صحت تواند بود نعوذ باللّه من الغلط تدابير الحركة و السكون اما حركت و احتمال اندك تعب و مشقت در حفظ صحت مددى بزرگست و اين امر مع اقتدا بمردم معتاد بايد كرد مثل هواى معتدل و پياده رفتن و كمان كشيدن و غيرها و حركت بر سيرى و عقب طعام زمان دارد چنان كه بر گرسنگى امّا از عادت غافل نبايد بود كه بعضى را عادت چنان بود كه سير خورند و سوار شوند و بسيار بتازند و هميشه صحيح و پرقوت باشند و بر سيرى از طعام جماع مضر بود معتاد و غير معتاد را ليكن معتاد را كمتر ضرر كند و بر گرسنگى و تشنگى هم مضر بود و آنكه او را جماع كردن ضرر نكند هم يافت مىشود بلكه ترك جماع مطلقا او را مضر بود آگاه باش تا در هيچ طرف مبالغه نكنى و بعضى رياضتهاىست كه مفيدست معتاد را ليكن با خطرست مثل چوگان زدن و اسپ تاختن و در كشتى نشستن و بر مواضع رفيعه چون نردبان و بالاى درخت رفتن و از ريسمان متعلق به او خوردن و سياحت در غرق آبها كردن و بر روى
خلاصة التجارب ( طبع قديم ) — صفحة 48
مساهمون: بهاء الدوله رازى ( بهاء الدين بن مير قوام الدين )
ص٤٨