مواد بود و يا تنگى مسام بسبب كثافتى حادثه از بردى و يا از رواى و امّا حالت سابعه قوت و ضعيف بيرون آمدن عرقست و سبب قوت آن غلبهء قوت دافعه بود و سبب ضعف آن غلبه قوت ماسكه بود و اسباب تركيب اين احوال هم مخفى نخواهد بود و زيادتى وضوح بتقريب حاصل گردد ان شاء اللّه تعالى و شرط صحت و اعتماد اين دلائل هم همانست كه در ديگر انواع دلائل گفته شد و اللّه اعلم بالصواب
باب دوم در بيان حفظ الصحّة
كه اعظم مقاصد طبى آنست بدانكه صحت عبارتست از هيئت بدنى كه بواسطهء آن افعال بدنى بسلامت باشد يعنى بر وضع طبيعى صادر خواهد شد و مرض در مقابل بود و حفظ صحت عبارتست از مدد دادن طبيعت و مزاج صحيح را بتدابير حكمى در استقرار آن هيئت مذكوره تا حالت ناطبيعى بالنسيه اليه را قبول نكند به سهولت و افتتاح اين باب تبركا و تعلما بفزايد و فوايد كلمات و اشارت حضرت خداوندى ابوى پناهى خلدت بركات هداياه مىشود و قوله ظله العالى قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلّم المعدة بيت كل داء الحمية راس كل ذو البدان اسعدك اللّه تعالى فى الدارين كه معده خانه علتها بدان سببست كه طعامهاى مختلف و آبهاى مختلف در وى هضم مىشود و طبائع مختلفه و كيفيت متضاده در وى جمع مىآيد و هضم مختلفات در جميع مضادات بوى بوى و سوار مىگردد بدان سبب اكثر مردم را معده ضعيف و عليل باشد مگر كسانى را كه خوردنى كمتر يافته باشند و آنچه خورده باشند نيكو هضم شده باشد و هضم پسنديده عادت كرده باشند امّا هرچه هضم وى معده را عادت شود و دشوار نباشد پس در معالجه جميع اعضا عادت را تقديم بايد كرد و چيزى كه در تندرستى عادت هضم نكرده باشد در بيمارى هضم نكند و حصر بايد از معالجه بدان و اثر عادت بمرتبه ايست كه هركه زهر خوردن عادت كند زهر در بدن او فادزهر شود و انواع مرضها به عادت زهر خوردن از وى دفع گردد كه غير زهر به هيچ دواى دفع نتوان كرد بدانكه هر غذا كه غليظتر باشد و جوهر وى متين تر خورنده و عادتكننده آن را عمر درازتر و مرض كمتر بود زيرا كه از قبول آثار و ضد تغيير بعيدتر باشد و غذاى و شربت ليطف اگرچه زود هضم شود معده را ضعيف كند مثل كشتىگرى كه با كودكان كشتى گيرد و كمزور شود و خوب بازى كه با كنده باز با زور كم باز شود و سخت كمانى كه از نرم كشيدن و كاهلى نرمكش شود و اگرچه غذاى محمود و فضل محمود حاصل مىشود ليكن زودتر متاثر و متغير مىگردد و موجب مرض مىشود