اثر پذيرنده « 1 » و هريك بكيفيت خويش اندر گوهر يكديگر اثر كنند و گوهرها از كيفيت يكديگر اثرپذيرند و هرگاه كه دو ضد اندر يكديگر اثر كنند « 2 » اگر يكى غلبه كند و قويتر آيد اين را كه قوت و غلبه او را بوده است كاين گويند و آن را كه غلبه بر وى بوده است فاسد گويند « 3 » و اگر دو كيفيت با يكديگر بازكوشند و هريك اندر گوهر يكديگر اثر كنند و گوهر هر دو از حال بگردد آن را استحالت گويند و بدين استحالت قوت هر دو شكسته شود و كيفيتى ميانه پديد آيد آن را مزاج گويند « 4 » و اگر از چهار كيفيت كه اركان است كه يكى گرم است و دوم سرد و سيّم خشك و چهارم تر دو كيفيت با يكديگر بازكوشند و برابر آيند و آن دو ديگر كه بماند يكى قويتر آيد و يكى ضعيفتر مزاج اندر آن دو كيفيت كه برابر آيد معتدل باشد و اين دو كيفيت ديگر كه يكى قويتر آيد و ديگر ضعيفتر مزاج را بدين كيفيت قويتر باز خوانند چنان كه اگر در سردى و گرمى معتدل باشند و خشكى بر
هامش
- دشوار بلكه غير ممكن است تا اينكه پيوستگى آنها به آسانى جدا شود و جسم خشك بخلاف اينست و ازاينرو دو كيفيت اول را فاعل و دو كيفيت دوم را منفعل مىخوانند اگرچه گرم و سرد هريك در ديگرى فعل مىكند و از او منفعل هم مىشود و همچنين هريك از تر و خشك هم در ديگرى فعل مىكند و هم از او منفعل مىشود و ليكن چون گرم و سرد را بتر و خشك بسنجند ديده مىشود كه تر و خشك در گرم و سرد تأثير نمىكند اما گرم و سرد در تر و خشك تأثير مىكند . »
( 1 ) - هر عنصر داراى كيفيت و مادهاى ( گوهرى ) مىباشد . كيفيت اثركننده و ماده اثر پذيرنده است ، مثلا حرارت آتش در ماده يا گوهر آب اثر كرده آن را تبديل ببخار مىكند . »
در صفحهء 697 ترجمه « سماع طبيعى » براى توضيح اين قسمت چنين مىخوانيم :
« اجسام عنصرى چون باهم ملاقات كنند بعضى در بعضى فعل مىكنند و هركدام از آنها بسبب صورتشان ( كه آن را طبيعت يا كيفيت نيز گويند ) فاعل است و بسبب ماده منفعل چنان كه شمشير تيزيش فعل مىكند و آهنش كندى و فرسودگى مىيابد . »
( 2 ) - تركيب يا امتزاج دو جسم عنصرى بوسيلهء قواى متضاد آنها صورت مىگيرد .
از يك طرف گرمى و سردى كه دو ضدند در يكديگر تأثير كرده ، و از طرف ديگر ترى و خشكى نيز در يكديگر تأثير مىنمايند .
( 3 ) - اگر يكى بر ديگرى غلبه كند او را از نوع خود مىسازد ، مثل اينكه آتش چون به چوب برسد آن را مىسوزاند ، در اين صورت گويند چوب فاسد و آتش كائن شد .
( 4 ) - در مقدمهء اين گفتار راجع بچگونگى پيدايش مزاج بحث شد به آنجا مراجعه شود .