ابن سينا و ساير پزشكان قديم ، در مؤلفات خود ، ضمن شرح عواملى كه ايجاد حرارت و برودت در بدن مىنمايد ، يكى هم داروهاى گرم و سرد را نام بردهاند ، و همچنانكه امروزه يكى از شرايط اندازهگيرى متابليسم بازال اينست كه شخص مورد آزمايش نبايد از 24 ساعت قبل داروئى كه روى متابليسم بدن تأثير دارند مصرف نمايد ، قدما نيز نظير همين شرط را دربارهء تشخيص مزاجهاى گرم و سرد در اشخاص به كار برده و مىگفتند اگر شخص معتدل المزاجى دست به بدن شخصى گذاشته و احساس گرمى نمايد ، مىتواند حكم كند كه مزاج آن شخص گرم است ، به شرطى كه شخص مزبور هيچگونه داروئى كه در بدن ايجاد حرارت كند مصرف نكرده باشد .
اكنون مىخواهيم بدانيم چگونه و از چه راه ، داروها ايجاد حرارت و برودت در بدن مىكنند . مىدانيم كه درجهء حرارت بدن انسان و حيوانات خون گرم ثابت است . اين ثبات درجهء حرارت ، از تعادل و توازن بين توليد و اتلاف حرارت در بدن نتيجه مىشود ، بدين معنى كه از يكسو ، در اثر فعل و انفعالات شيميائى ، ايجاد حرارت در بدن شده و نتيجهء قهرى آن ، افزايش درجهء حرارت بدن مىباشد ؛ از سوى ديگر بوسيلهء يك سلسله پديدههاى فيزيكى از قبيل تشعشع حرارت ، تعريق جلدى و غيره ، برودت در بدن ايجاد گرديده و بالنتيجه درجهء حرارت بدن نقصان مىيابد . اين دو رشته اعمال شيميائى و فيزيكى دائما در كار بوده و بواسطهء دخالت دستگاه تنظيم كنندهء حرارت در بدن ( دستگاه عصبى و غدد مترشح داخلى ) بين آنها هميشه تعادلى برقرار مىگردد كه بىشباهت بتعادل در ترازو نيست ، و نتيجهء آن ثبات و استقرار درجهء حرارت بدن در حدود معين مىباشد .
هرگاه بعلتى ، حرارت توليدى در بدن افزايش يافته ، يا اينكه بدن تحت تأثير عوامل سردكننده قرار گيرد ، تعادل مزبور موقتا برهم خورده ، درجهء حرارت كموبيش بالا يا پائين مىرود .
حرارتى كه در بدن انسان توليد مىشود ، مربوط به شدت اكسيداسيونهائى است كه در بدن صورت مىگيرد ؛ بعبارة اخرى هميشه از پديدههاى متابوليك سرچشمه مىگيرد .
مكانيسمهاى اصلى ايجاد حرارت در بدن به ترتيب اهميت نزولى عبارتند از :
1 - فعاليت عضلانى ( ورزش يا لرز )
2 - تونوس عضلانى « 1 »
3 - عمل ديناميك مخصوص مواد غذائى
4 - تغييرات متابليسم بازال .
ما بين تمام نسوجى كه عمل اكسيداسيون در آنها توليد حرارت حيوانى مىكند ، نسج عضلانى بواسطهء حركات انقباضى كه دارد ، مقدار زيادترى اكسيژن را سوزانده ، بنابراين حرارت بيشترى توليد مىنمايد ؛ و چون 50 درصد وزن بدن را عضلات تشكيل مىدهند ، لذا سرچشمهء اصلى حرارت بدن مىباشند ؛ به اين دليل فعاليت و يا استراحت عضلانى تأثير فوقالعادهاى در مقدار توليد حرارت بدن دارد ، و چون انقباض عضلات تحت فرمان دستگاه عصبى است ، نتيجه مىشود كه در حقيقت مقدار حرارت توليدى در عضلات ، مربوط بفعاليت دستگاه عصبى مىباشد ، از
هامش
( 1 ) -Tonus