در قانون تحت عنوان « المسخنات » مىنويسد ، يكى ديگر از عواملى كه ايجاد حرارت در بدن مىنمايد ، ملاقات هواى گرم و آب گرم با بدن مىباشد و عين عبارت كتاب اينست :
« و ملاقات المسخنات الغير المفرطة مثل الاهوية و الاضمدة و الحمام المعتدل على ما عرف من تسخينه بهوايه و مايه » يعنى :
« ملاقات هواى گرم و ضماد گرم و حمام گرم بواسطهء هوا و آب به شرط آنكه به حد افراط نرسد « 1 » ايجاد حرارت در بدن مىكند . »
و در كتاب كامل الصناعه « 2 » مىنويسد ؛ عواملى كه ايجاد حرارت در بدن مىكند شش تا هستند ، و سومى را تكاثف پوست بدن ذكر مىكند ، به اين عبارت :
« و الثالث تكاثف المثام و استحصافها فتمتنع الحرارة من ان تنحل بمنزلة من يمشى فى الثلج او يستحم بماء بارد او قابض كماء الشب فتتكاثف المسام و تنقبض » يعنى :
« سوم تكاثف منافذ پوست بدن است كه از اتلاف حرارت جلوگيرى مىكند ، مثلا هرگاه در برف راه بروند ، يا با آب سرد يا آب قابض مثل آب شب ( يك نوع ملح معدنى قابض است ) استحمام نمايند ، باعث تكاثف خلل و فرج و انقباض پوست بدن مىگردد » .
و ابن سينا نيز تكاثف پوست بدن ( تكاثف در اينجا بمعنى انقباض است ) را يكى از عوامل گرم كنندهء بدن مىداند و مىنويسد :
« و من المسخنات التكاثف فى ظاهر البدن »
و اگر به كتابهاى فيزيولوژى جديد مراجعه كنيم خواهيم ديد همين تكاثف و انقباض سطحى پوست بدن را كه در اثر سرماى محيط پيدا مىشود ذكر كردهاند ، چنان كه در كتاب فيزيولوژى دكتر كاتوزيان جلد 2 صفحهء 235 در اينباره چنين مىنويسد :
« بعلاوه اعصاب وازوموتور ، در تقليل تشعشع حرارت عمل مهمى دارند ، حس برودت بوسيلهء تحريك اعصاب حسى جلد ، مراكز عصبى انقباض دهندهء عروق را تحريك نموده ، منجر بانقباض سطحى جلد مىشود ، و در نتيجه پوست سرد و كم خون شده از تشعشع حرارت جلوگيرى مىشود . »
و در كتاب فيزيولوژى تأليف هوسه نيز مىنويسد ، انقباض سطحى پوست بدن از تشعشع و اتلاف حرارت جلوگيرى مىكند ، و با اندك دقتى توجه خواهيم كرد كه عبارت فرانسوى -
reduit la perte de chaleur
كه هوسه بيان كرده است در حقيقت همان عبارت عربى على بن عباس مجوسى اهوازى مىباشد كه مىگويد : فتمتنع الحرارة من ان تنحل . يعنى مانع از اتلاف حرارت مىشود .
پس سرما نيز مانند گرما ، اگر به بدن برسد ايجاد حرارت در بدن مىنمايد ، ولى بايد دانست كه اين امر حدى دارد ، و از آن حد ببعد انسان و حيوانات خون گرم تحمل آن را ننموده و بتدريج سرما باعماق بدن نفوذ پيدا كرده و درجهء حرارت مركزى پائين مىآيد و بدن سرد مىشود ، و اگر درجهء حرارت بدن از 24 + درجه پائينتر رود مرگ فرا مىرسد ، همچنين بايد دانست كه بدن نمىتواند مدت مديدى تحمل درجه حرارتهاى خيلى زياد يا خيلى كم را بنمايد و فقط مدت كمى
هامش
( 1 ) - زيرا اگر به حد افراط برسد انسان و حيوان تلف خواهد شد .
( 2 ) - تأليف على بن عباس مجوسى اهوازى كه يكصد سال قبل از ابن سينا تأليف شده .