در 590 مسيحى كه اين خان به خواب مرگ رفت ، رؤساى « 1 » قبايل به اختلاف برخاستند « 2 » و بلاد را فيما بين [ خود ] تقسيم نمودند . دولت تتر از طراوت افتاد و رنگ ضعف گرفت . امراء طوايف به وظايف « حفظ سامان » خود پرداختند و « تتر » مشرقى رود « اتل » كه به « قزاق » معروف شدند ، اينها تا اين زمان نيز به صحرانشينى خود باقى ماندند و مخالط با جنس ديگر تتر ندارند .
در « حاجى ترخان » و ساير شهرها ، [ در ] فصل زمستان براى معامله بسيار مىآيند و حمل انفاق ايشان بر شترهاى دوكوهانه است كه در كمتر جا يافت مىشود ؛ و ساير حيوانات از « گوسفند » و « گاو » و « ماديان » ، زياد دارند .
طبيعت ايشان به « سرما » چنان « معتاد » است ، كه معاملات و زحمت و تلاش معيشتشان بيشتر در 3 ماه زمستان مىشود ؛ و گويا در ساير فصول ، اعتدال هواى امكنهء خود را كه فرضا مثل زمستان بلاد سردسير است ، گرما مىدانند و مسافرت ندارند به هيچ سمت ، جز به يورتگاههاى نزديك .
از « قزاق » ، كه مطيع حكم اعلىحضرت امپراتور ممالك روسيهاند ، يك طايفه كه در عهدهاى سابق به اطاعت درآمدند و سپاه سوارهاند ، فيما بين « حاجى ترخان » و « چارنير » « 3 » - اسم شهرى است در مغربى حاجى ترخان - سكنا دارند و در همهچيز با قزاق ديگر و ايل تتر مغايرند ؛ و به مذهب « روسيه » رفتهاند ، و لباس ايشان شبيه است به لباس « روسيه » ؛ [ و ] در « كلاه » و « چكمه » نشانى دارند ، كه ما به الامتياز « 4 » است .
و عدد نفوس « تتر » ، كه در طرفين « اتل » و شهر « قزان » و « سرطو » « 5 » و « حاجى ترخان » و قصبات توطن دارند ، بىحدوحصر است ؛ و همچنين قزاقى كه در ساحت مشرقى رود « اتل » يورتگاه دارند ، تا نزديكى « خيوق » ، بلكه حدود « خطا » ؛ و با وصف اين ، قواعد نظام « روسيه » ، چنان رشتهء وفاق اينها را از يكديگر گسيخته ، كه همسايه به آميزش همسايه مايل نيست .
« تهور » شان به « تكثر » و « عزت » به « عزلت » كشيده ، و زياده از تحصيل قوت ، « قوّت » بر ايشان نماند .
هامش
( 1 ) . در اصل : رؤس
( 2 ) . در اصل : برخواستند
( 3 ) . چرنىيار( Chernyy yar )شهرى است در استان آسترا خان( Astrakhan )روسيه ، در كنار رود ولگا ، در جنوبAkhtubinsk.
( 4 ) . آنچه كه باعث امتياز است .
( 5 ) . ساراتف( Saratov )، شهرى است در جنوب بخش اروپايى روسيه و مركز استانى به همين نام ، در كنار رود ولگا ، كه در سال 1590 م . بنا شده و در سال 2002 م . 500 ، 873 نفر جمعيت داشته است .