بحر خزر فرمانروا شد ؛ و اين سلطنت امتداد گرفت ، تا در سنه 326 مسيحى « هرقل » « 1 » ، قيصر « روم » در جنگ [ با ] « ايرانيان » از خاقان مزبور ، كه از نسل « تولون » بود ، استمداد كرد و لشكر خواست ؛ و بعد از آن ، دختر خود [ را ] به پسر « خاقان » داده ، او را فرزند خود خواند و تاج به سر او نهاد ، و دختر « خاقان » را براى « قسطنطين » « 2 » ، پسر خود گرفت .
« خزريان » را به اين استظهار « 3 » ، اراضى بين البحرين و قبايل بىحساب در تحت حكم درآمد ؛ و از اين وقت دريا به بحر خزر مشهور شد .
شهر « اتل » را كه به « آتلا » نسبت مىدهند ، « خزريان » چندى تختگاه خود كرده بودند و بناى اين شهر را به « انوشيروان » نسبت دادند ؛ و اصحّ « 4 » اقوال اين است كه « آتلا » بنا كرده و خواقين منسوب به « خزر » ، باعث ازدياد ابنيهء آن شدند . چه ، اين طايفه بر خلاف طوايف « غون » به « آبادى » مايل بودند .
شهر « ساركول » در نواحى « قزان » و شهرى ديگر از ولايت « خاركوف » « 5 » و ساير امكنه كه مشهور به « خزريه » است ، از بقاياى ابنيهء اينها است ؛ و بلكه اكثر شهرهاى « قفقاس » را تختگاه ايشان مىدانند .
به قولى « اختسان شاه » ، ممدوح « نظامى گنجه [ اى ] » « 6 » و ساير خواقين آنها از خزريهاند و
هامش
( 1 ) . هرقل يا هراكليوس( Heraclius )، امپراتور بيزانس يا روم شرقى ، كه در سال 575 م . در كاپادوكيه به دنيا آمد . در 35 سالگى ( 610 م . ) به تخت سلطنت نشست و در 628 م . صليب مقدس را از ايرانيان بازگرفت . وى 21 سال حكومت كرد و در سال 641 م . در سن 66 سالگى درگذشت . او را از نامدارترين و بزرگترين پادشاهان مشرقزمين دانستهاند .
( 2 ) . قسطنطين( Constantine )كه در لاتينConstantinusگفته مىشود ، نام عدهاى از امپراتوران روم است . مشهورترين آنها قسطنطين يا كنستانتين بزرگ است كه در اصل كايوس فلاويوس اورليوس نام داشته و در 27 فوريه سال 274 م . درMassius( شهرnishيوگسلاوى ) به دنيا آمده و پيروزى او برMaxanceدر كنار ديوارهاى شهر رم( Roma )در 312 م . موجب شناسايى دين مسيحيت به عنوان دين رسمى امپراتورى روم گرديد . در سال 313 م . فرمان ميلان يا آزادى دين و مذهب را صادر كرد . وى از سال 306 تا 337 م . به مدت 31 سال بر تخت سلطنت نشست و پس از 71 سال زندگى پرتلاش در 22 مه 337 م . رحلت نمود .
وى بنيانگذار شهر قسطنطنيه ( استانبول كنونى ) مىباشد .
( 3 ) . پشتگرمى ، اندوخته .
( 4 ) . راستتر ، صحيحتر ، درستتر .
( 5 ) . خاركوف( Kharkiv )شهرى است در شرق جمهورى اوكراين و مركز استانى به همين نام ، كه به آنKharkovهم مىگويند . اين شهر در سال 1656 م . به دست تاتارها بنا شده و در سال 2001 م . 000 ، 470 ، 1 نفر جمعيت داشته است .
( 6 ) . جمال الدين ابو محمد الياس بن يوسف ، معروف به نظامى گنجوى ، حكيم و شاعر نامدار اهل شهر گنجه جمهورى آذربايجان ، از مادرى كردزبان ، كه در سال 520 يا