ذكرى از نسب « تتر » اين بلاد
اينها را از نسل « ترك » ، كه اولين پسر « يافث » بن « نوح » است ، مىدانند . ترك در بسط ظلال « 1 » رأفت و تربيت زيردستان و پروردن عشيره ، بسيار جاهد بود . بعد از پدر ، به زيادتى خدم و حشم ، به ساحات شمال و مشرق سياحت مىكرد .
هركجا كه « هواى سالم » و « آبى عذب » و « خاكى دلنشين » مىجست ، باهم جمعى از « اولاد » و « اتباع » خود نامزد مىفرمود .
و اول كسى كه از پوست و موى حيوانات ، تدبير « خرگاه » و « خيمه » كرد ، او بود .
از احفاد خويش ، « تتر » را از همه « قوىتر » ديد . در كنار رود « ارتيش » « 2 » و « ياتق » « 3 » بنشاند ، و اين دو رود ، از اعالى رود « اتل » منشعب مىشوند ؛ و نظر به وسعت اين مكان و وفور مراتع و زراعتگاه آن ، به مدت قليل ، ايل « تتر » به كثرت نفوس و زيادتى مال ، بر ساير طوايف « ترك » برترى جستند ؛ و به مرور ايام قوت اينها مىافزود .
« قفقاس » و تمامى « ماوراء النهر » و حواشى بلاد « خطا » ، به ربقهء اطاعت خان ايشان درآمد .
در سنهء 580 مسيحى ، سواحل شمالى و شرقى بحر سياه و ولايت قرم « 4 » را نيز اضافهء محروسهء خود نمودند ، ولى لشكر « قيصر » ، به زودى ساحات مزبور را از ايشان مسترد « 5 » داشت .
و در 586 مسيحى ، فيما بين اين « خان » و « قيصر » مصافى رفت كه ديدهء فلك بر كثرت كشتگان لشكر قيصر مىگريست . « خان تتر » ظفر يافت و باز اين بلاد را به دست گرفت . غلبهء او هيچ سببى نداشت ، جز كثرت قبايل و حشمى كه همه موافق بودند .
هامش
( 1 ) . ظلال( Zelal )، سايبان ، سايهها .
( 2 ) . ايرتيش( Irtish )دومين رود بزرگ روسيه ، كه 5410 كيلومتر ( 3362 ميل ) طول داشته و از كوههاى آلتايى( Altay )در ناحيه( Xinjiang Uygar )چين سرچشمه مىگيرد .
( 3 ) . ياتق يا تاتكا( Vyatka )رودى است در شرق روسيه كه از كوههاى اورال( Ural )سرچشمه گرفته و 1314 كيلومتر ( 816 ميل ) طول دارد . اين رود به ولگا( Volga )پيوسته و در استان كيروف( Kirof )جارى است .
( 4 ) . كريمه( Crimea )كه در اوكراينىKrymو در فارسى قرم ( قريم ) گفته مىشود ، شبهجزيرهاى است در جنوب شرقى اوكراين ، كه در فرانسوىCrimeeنام داشته و در ساحل درياى سياه قرار دارد . اين شبهجزيره به واسطه تنگهKerchبه درياى آزوف( Azof )ارتباط دارد و مركز آنSimferopolمىباشد . وسعت آن 993 ، 25 كيلومتر مربع ( 036 ، 10 ميل مربع ) است .
( 5 ) . در اصل : متردد