و به محض اينكه شب هنگام لايه نازكى يخ ببندد مرتب به روى آن آب مىريزند تا جايى كه يخ به حد لازم قطور گردد . آنگاه آن را به صورت ورقههايى خرد مىكنند و به زير زمين مىبرند . به علت خشكى هوا اين يخ در تمام طول تابستان و پائيز و در اصفهان حتى دو سال تمام باقى مىماند . در اصفهان من انبار يخى را ديدم كه طاق آن فروريخته بود و با وجود آن ، يخ كه با قدرى كاه و شاخهء خشك روى آن ريخته بودند ، تمام تابستان را دوام آورد .
يخى را كه در شهر به صورت مصنوعى درست مىكنند آلوده و ناپاك است ، زيرا از اين حفرهها در تابستان براى انبار كردن زباله و لاشه استفاده مىشود ، درست است كه در پاييز آنها را پاك مىكنند ولى اين كار مانع از آن نيست كه روى كف يخچال قشر ضخيمى از مواد آلى باقى نماند . بدين ترتيب يخ مواد آلى را به خود مىگيرد و اين خود تأثيرى زيانبار دارد . زيرا ايرانيان نوشيدنيهاى خود را در يخ خنك نمىكنند بلكه تكههايى از يخ در آن مىاندازند . بسيارى از موارد اسهال خونى را مىتوان در اثر به كاربردن يخ آلوده دانست . يخى كه هر شب تر و تازه از قلل پربرفى كه اغلب شهرهاى بزرگ در دامنهء آنها قرار دارند مىآورند ، بسيار بهتر و مطلوبتر است . تهران نيز در نزديكى چنين انبار يخى قرار دارد كه به آن درياى يخ مىگويند . استفادهء دائم از يخ براى ايرانيها از ضروريات است و من هرگز هيچ ناراحتىاى كه ناشى از يخ باشد - البته به شرطى كه تميز و نيالوده باشد - بين آنها نديدم . اما وضع اروپاييانى كه در اينجا زندگى مىكنند و نمىتوانند خود را به يخ عادت دهند ، صورتى ديگر دارد ، زيرا يخ در آنها باعث ناراحتى معدى مىشود . در مورد اينان نوشيدنيهايى كه در يخ خنك شدهاند ، ترجيح دارد . حداقل آنكه يخ را بايد به تعداد بسيار اندك با نوشيدنى مخلوط كنند ، در غير اين صورت به سهولت و بخصوص هنگامى كه بدن گرم است ، دچار انقباض شديد مرى مىشوند . براى اينكه آب را به مدتى درازتر خنك نگاه دارند آن را در كوزههايى متخلخل كه در قم ساخته مىشود در معرض هوا قرار مىدهند . » « 1 »
هامش
( 1 ) - سفرنامهء پولاك ، ص 93 .