الان كه اول شب است اخبار امروز را كه به تحقيق دست آوردهام مىنگارم . امروز صبح محمد على شاه با جمعى از اجزاء خود از قبيل حسين پاشا خان امير جنگ و مجلل السلطان و ارشد الدوله با دويست سيصد نفر سوار و عدهاى از سيلاخورى و مامقانى و چهار عراده توپ ، از سلطنتآباد به طرف سفارتخانه روس فرار كرده و آن سفارتخانه را مأمن خود قرار داده و خود را از تاج و تخت كيانى بىبهره و نصيب نمود . در اين روز چهار ساعت به غروب مانده در عمارت بهارستانى مجلس عالى از وجوه مملكت در خصوص عزل محمد على شاه و نصب سلطان احمد ميرزا وليعهد به سلطنت ايران و تعيين نايب السلطنه و وزراء مسئول تشكيل شد . . . » « 1 »
محمد على شاه پس از 52 روز توقف در سفارت روس روز پنجشنبه 23 شعبان 1237 قمرى سفارت روس را در زرگنده ترك كرده به نظارت دو نماينده روس و انگليس با چهل تن همراهان خود را اعم از زن و مرد آهنگ سفر به روسيه نمود و در شهر ادسا اقامت كرد . . . تقريبا دو سال بعد ( 1329 قمرى ) روسها دوباره محمد على شاه را به ايران برگردانده و در گميشان او را پياده كردند . انگليسها جدا با ورود او مخالفت ورزيده و باز از اين بابت رقابت و كدورت ميان دولتين توليد شد و از گوشه و كنار ايران غوغا برخاست و صداها بلند گرديد . عاقبت انگليسها موفق شدند و او را دوباره به روسيه برگردانيدند .
درسال 1333 قمرى ( 1915 ميلادى ) در جنگ بينالمللى اول روسها باز قصد داشتند مجددا محمد على ميرزا را از راه بندر گز به ايران وارد كنند . ولى به جهاتى اين موضوع منتفى گرديد .
محمد على شاه پس از شانزده سال دربدرى و آوارگى سرانجام در بندر ساونا « 2 » در ايتاليا در يازدهم رمضان 1343 ( ه . ق ) ( فروردين 1304 خورشيدى ) در سن 54 سالگى جهان را بدرود گفت .
سجع مهر محمد على شاه بعد از « الملك لله » اين بيت است :
بتوقيع برزد بعون الهى * محمد على خاتم پادشاهى « 3 »
از اشعارى كه پس از شكست محمد على شاه از مردم در ميان مردم رواج داشت و بر سر زبانها بود يكى اين شعر بود .
ممدلى شاه قرت كو * توپ شرپنلت كو
هامش
( 1 ) - تاريخ بيدارى ايرانيان بخش 2 ص 493 - 494
( 2 ) -Savana( 3 ) - شرح حال رجال ايران . ج 3 ، ص 441 - 444 نقل به اختصار